بسم الله الرحمن الرحيم

«Аҳли-Сунна вал-Жамоа» истилоҳи

Бешинчи қисм

     “Бўйнидан Ислом бўйинбоғини ечувчи”- ибораси нимани англатади?

     Ханафия мазҳабининг машҳур уламоларидан бири ҳисобланувчи Мулла Али Қори раҳматуллоҳи алайҳнинг “Мирқотул-мафотиҳ” китоби ҳадис илмига оид “Мишкатул-масобиҳ”китобига ёзилган шарҳ бўлиб, бу ерда у шундай деб ёзади:

“Бўйнидан Ислом бўйинбоғини ечувчи” ибораси –шартномани бузишлик, инсонга юкланган масъулиятга бепарво бўлишлик, жамоадан юз ўгиришлик, ҳамфикрликка қарши чиқишлик деган маъноларни англатади. Баъзилар эса, “бўйнидан Ислом бўйинбоғини ечувчи”- Аллоҳга берилган аҳдни бузишлик ва ҳар бир одамнинг масъулиятига нисбатан бепарволик қилиш деб ҳисоблайдилар. Пайғамбаримиз с.а.в.нинг ҳадисларидаги араб тилидаги ” رِبْقَة” “бўйинбоғ” сўзи рус тилида айлана атрофида кўпроқ айланишдан иборат бўлган денгиз тугуни маъносида келади.

Мусулмонларнинг бир Имом атрофида бирлашиши ҳар бири бир-бирини қўллаб-қувватлайдиган ягона бир жамоа бўлиш демакдир, худди бўйинларига қўнғироқчалар осилган қўй подаси каби бир-бирига эътибор бериб, доим бирга бўлиб, хавф-хатарда бир-бирини ҳимоя қилганидек.  Мусулмонлар ҳам Ислом атрофида худди шу тариқа бирлашишлари ва бўйинларидан ислом бўйинбоғини ечмасликлари лозим. Ҳадисдаги мажозий маъно шуни англатади.

     Шоъфеий мазҳабининг машҳур исломшунос олими Абу Сулаймон ал-Хитобий шундай деган эди: “Кимки жамоа Имомига итоат этишдан бош тортса, ёки мусулмонлар ҳамжиҳат бўлган бир масалада унга қарши бўлса, бу одам хатога юз тутади ва ҳалок бўлади”.

     Имоми Муслим ўзининг ҳадислар тўпламида Абу Қайс ибн Риёхадан, у Абу Ҳурайра розиаллоҳу анҳудан ривоят қилади: Пайғамбар с.а.в. шундай деди:

مَنْ خَرَجَ مِنَ الطَّاعَةِ وَفَارَقَ الْجَمَاعَةَ فَمَاتَ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً، وَمَنْ قَاتَلَ تَحْتَ رَايَةٍ عُمِّيَّةٍ يَغْضَبُ لِعَصَبَةٍ أَوْ يَدْعُو إِلَى عَصَبَةٍ أَوْ يَنْصُرُ عَصَبَةً فَقُتِلَ فَقِتْلَةٌ جَاهِلِيَّةٌ، وَمَنْ خَرَجَ عَلَى أُمَّتِي يَضْرِبُ بَرَّهَا وَفَاجِرَهَا وَلاَ يَتَحَاشَ مِنْ مُؤْمِنِهَا وَلاَ يَفِي لِذِي عَهْدٍ عَهْدَهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَلَسْتُ مِنْهُ

 “ Кимки итоатдан чиқса ва жамоатдан ажралиб ўлса, жоҳилият ўлимида ўлибди! Кимки адаштирадиган байроқ остида урушса, асабий бўлиб ғазабланса, асабийликка чақирса ёки асабий ҳолда ғалаба ҳам қилса-ю, у ўлдирилса, жоҳилият ўлимини топибди! Кимки умматимга қарши чиқса-ю, уларнинг яхшисини ҳам, ёмонини ҳам уриб ўлдирса, уларнинг мўъминлигидан парво қилмаса, (мусулмонлик ва тинчлик-омонлик) аҳдини қилган кимсанинг аҳдига вафо қилмаса, бас, у мендан эмас ва мен ҳам ундан эмасман!” (Муслим, 3/1848; Насоий, 2/3579-3580; Ибн Можа, 2/3948; Аҳмад, 2/7931; Байҳақий, 8/16388; 20864; Ибн Ҳиббон, 10/4580;

     Имоми Аҳмад ўзининг ҳадислар тўпламида Фадал ибн Убайда ал-Ансорийдан ривоят қилади, Пайғамбар с.а.в. шундай деди:

ثَلَاثَةٌ لَا تَسْأَلْ عَنْهُمْ: رَجُلٌ فَارَقَ الْجَمَاعَةَ وَعَصَى إِمَامَهُ، وَمَاتَ عَاصِيً

“Уч тоифа Қиёмат куни эсланмайди: жамоадан ажралган, имомига осий бўлган ва шу ҳолатда ўлган киши”.

     Машҳур ислом  ҳуқуқшуноси Муҳаммад ибн Исмоил ас-Саноий шундай дейди: “Пайғамбар с.а.в.нинг “жамоадан ажралди” деган сўзлари "мусулмонларнинг бирлиги, яхлитлиги ва хавфсизлигининг тимсоли бўлган бир Имомга бўйинсунилган мусулмонлар жамоасидан чиқди” деган маънони билдиради. Бу “мусулмонлар жамоасидан ажралди ёки уни тарк этди”маъносида келади.

     “Жамоадан ажралди ёки уни тарк этди” дейилганда икки нарса назарда тутилади:

1. Уммат устидан илоҳий қонунларни амалга оширишга қасам ичиб имомлик ваколатини олган Имомга итоат этмаслик.
2. Исломнинг буйруқ ва қайтариқлари асосида уюшган ва исломий тушунчаларга асосланган жамоадан чиқиш.

     Биз ўтган учрашувда Имом Шофеъийнинг бу мавзуга тааллуқли сўзларини келтирган эдик. Бу жамоа ислом қонунларини ҳаётга татбиқ этишни фарз деб ҳисоблайди ва бу қонунларни татбиқ қилиш учун ҳокимиятга эга. Ва бу жамоа ўзларининг устида бу қонунларни татбиқ қилиши учун Имомга байъат беради. Шундай қилиб қонунларнинг ижро этилишидан масъул бўлган ҳокимият эгаси биринчи навбатда – жамоа, сўнгра – Имом (байъат берилгандан сўнг) . Жамоани тарк этди дейилганда, жамоадан ташқарига, бирор жойга кетишлик эмас, балки ушбу жамоанинг тушунча ва эътиқодларидан воз кечишлик тушунилади. Шунинг учун, итоат ва жамоадан чиқишлик деганда Ислом бўйинбоғини бўйнидан ечишликдан бошқа нарса тушунилмайди. Бундан келиб чиқиб, биз исломий қонунларни амалга ошириш қудратига эга бўлган ва байъат берилган Имомга эга бўлган жамоадан чиқишни назарда тутамиз. Шунинг учун давлат ва жамият асосини ташкил этган Ислом қонунлари ва қайтариқларига қарши чиқиш таъқиқланганидек, Имомга қарши чиқиш ҳам таъқиқланади. Аксинча, уларни тушунча сифатида қабул қилиш ва исломий бошқарув тузуми воситасида татбиқ қилиниши лозим.

     Бу изоҳни бир-бирига маъно жиҳатдан яқин ва ўхшаш бўлган уч ҳадис тасдиқлайди: “…ким султондан бир қарич ажралса” ибораси “…ким жамоадан ажралса”сўзлари ўрнида келади. Яна бу ҳадислар бир ровий тарафидан ривоят қилинган.

     Ибн Аббосдан ривоят қилинади, Пайғамбар с.а.в. шундай деди:

مَنْ كَرِهَ مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا فَلْيَصْبِرْ، فَإِنَّهُ مَنْ خَرَجَ مِنَ السُّلْطَانِ شِبْرًا مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً

“Ким амири тарафидан ўзи ёқтирмаган бир ишни кўрса, унга сабр қилсин. Чунки, ким амирга (султонга) итоатдан бир қарич ажралиб ўлса, у жоҳилият ўлимини топган бўлади”. (Бухорий, ат-Термизий, Ибн Ҳузайма,Ибн Ҳаббон).

Ибн Аббосдан ривоят қилинган ҳадиснинг бошқа бир нақли:

Пайғамбар с.а.в. шундай деди:

مَنْ رَأَى مِنْ أميره شَيْئًا يَكْرَهُهُ فَلْيَصْبِرْ، فَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ يُفَارِقُ الْجَمَاعَةَ شِبْرًا فَيَمُوتُ إِلا مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً

Ким амири тарафидан ўзи ёқтирмаган бир ишни кўрса, унга сабр

қилсин. Чунки, ким жамоатдан бир қарич ажралиб ўлса, жоҳилият

ўлимини топган бўлади». (Бухорий)

Таниқли ислом олими Ибн Ҳажар ал-Аскалоний шундай деб ёзади:

“Ҳадисда келтирилган “бир қарич бўлса ҳам” иборасида бўйсунмаслик, бир мусулмоннинг ўз амири (султонига) қарши чиқишлиги назарда тутилади.

    Таниқли олимлардан бири Абу Жамра шундай дейди: “ажралмоқ ёки тарк этмоқ” сўзида амирга берилган байъатни бузишликка интилиш назарда тутилади, гарчи у озгинагина бўлса ҳам. Бунга мисол тариқасида “бир қарич” сўзи келтирилади, чунки бу нарса ноҳақ қон тўкилишига олиб келади. Сўнг берган изоҳининг якунида шундай дейди:  “жоҳилият ўлими” ибораси  залолатга тушган, Ҳақ динни билмасликлари сабабли бўйсуниши лозим бўлган Имомнинг йўқлиги туфайли шу ҳолатида ўлиб кетган жоҳилларнинг ўлимига қиёсланади. Бу ерда унинг кофир ҳолатида ўлганига ишора қилинмаяпти, аксинча, у бу ҳолатида гуноҳкор бўлади ва гуноҳкор ҳолатида ўлади”.

     Имоми Аҳмад ўзининг ҳадислар тўпламидаги Фадал ибн Убайда ал-Ансорийдан ривоят қилинган ҳадисни келтиради:

Пайғамбар с.а.в. шундай дейди:

ثَلَاثَةٌ لَا تَسْأَلْ عَنْهُمْ: رَجُلٌ فَارَقَ الْجَمَاعَةَ وَعَصَى إِمَامَهُ، وَمَاتَ عَاصِيً

“Уч тоифа Қиёмат куни эсланмайди: жамоадан ажралган, имомига осий бўлган ва шу ҳолатида ўлган киши”.

Имоми Аҳмад ўзининг ҳадислар тўпламида ан-Нўъмон ибн Баширдан ривоят қилинган ҳадисни келтиради, Пайғамбар с.а.в. шундай деди:

“Жамланишлик (динда) раҳмат, бўлинишлик – балодир”.

     Пайғамбар с.а.в. шундай дейди:

مَنْ أَتَاكُمْ وَأَمْرُكُمْ جَمِيعٌ عَلَى رَجُلٍ وَاحِدٍ يُرِيدُ أَنْ يَشُقَّ عَصَاكُمْ أَوْ يُفَرِّقَ جَمَاعَتَكُمْ فَاقْتُلُوهُ

    “Кимки ишингиз битта кишида жамланиб турган пайтда келиб бирлигингизни бузмоқчи ёки жамоатингизни бўлмоқчи бўлса, – уни ўлдиринглар». (Имом Муслим Арфажадан ривоят қилган).  

     Ан-Насоий ва Ибн Можа Умар р.а.дан ривоят қилади:

“…ким жаннатдан роҳатланишни истаса, мусулмонлар жамоасини лозим тутсин…”

Оллоҳнинг итоаткор қули Абу Молик