Ақлнинг таърифи тўғрисидаги саволга жавоб
Ақлнинг таърифи тўғрисидаги саволга жавоб
Ижтимоий тармоқлардан бирида Юсуф исмли мухлисимиздан келган саволга жавоб.
Савол:
Ассалому алейкум вр вб. Аввало Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон йигитларига, хусусан сайт масъулларига миннатдорчилик билдираман.
Инсоннинг ақли мияда бўладими ёки қалбдами? Баъзи аҳли илмлар ва фуқаҳолар ақл қалбда бўлади дейишди. Жавоб учун олдиндан рахмат.
Юсуф
Жавоб:
بسم الله الرحمن الرحيم
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا
“Эй иймон келтирганлар, Аллоҳга итоат қилинг ва пайғамбарга ҳамда ўзларингиздан бўлган (яъни мусулмон бўлиб Аллоҳнинг ҳукмларини татбиқ қилаётган) ҳокимларга бўйинсунинг! Бордию бирон муаммога дуч келсангиз, — агар ҳақиқатан Аллоҳга ва охират кунига ишонсангиз — у муаммони Аллоҳга ва пайғамбарига қайтаринг! Мана шу яхшироқ ва чиройлироқ ечимдир”. (Нисо. 59)
Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳи ва барокатуҳ. Ушбу саволга бутун олам бўйлаб Ислом умматини иймон келтирган ақидасига, мусулмонлар иймон келтирган ақидасидан келиб чиққан мабда билан бошқарилувчи жамиятда яшашлари лозимдир, деган фикратга даъват қилаётган Ҳизб ут-Таҳрир сиёсий-исломий ҳаракатининг асосчиси, Шайх Тақийюддин Набаҳонийнинг “Фикрлаш” китобида ақлнинг таърифи борасида келтирилган бўлимини келтириш билан жавоб беришга ҳаракат қиламан. Чунки шу кунгача “ақл”га айтилган таърифларнинг энг тўғриси шу бўлиб, бундан бошқа айтилган таърифларга нисбатан бирон бир танқид учрайди. Лекин Шайх Набаҳонийнинг ақл тўғрисида келтирган гаплари ақлни қаноатлантириши ва қалбни ҳотиржам қилиши билан энг тўғри таъриф экани билинади.
АҚЛ
Ақлнинг нима эканини таърифлаган ёки ақлнинг воқелигини билишга ҳаракат қилганлар кўп. Булар қадимда юнон файласуфлари ёки мусулмон уламолари, ёҳуд ғарб олимларидир. Лекин бу таърифлар ва уринишларда эътиборга арзигулик ҳеч нарса йўқ. Коммунист олимларининг уринишлари бутунлай бошқача. Уларнинг таърифларига фақатгина эътибор қаратиш ва зикр қилиб ўтиш мумкин. Чунки улар жиддий ҳаракат қилишган бўлиб, таърифни фақат мавжудотнинг яратувчиси борлигини инкор қилиш билангина бузишган, холос. Агар мана шу ўжарлик бўлмаганида, ақлнинг воқелигини аниқ билишга эришган бўлардилар. Шундай қилиб, улар воқелик ва фикр хусусида қуйидагича изланиш олиб бордилар: «Фикр воқеликдан аввал пайдо бўлганми ёки воқелик фикрдан аввал пайдо бўлиб, фикр воқенинг натижасими?» дейишди. Бу борада уларнинг фикри турличадир.
Айримлари фикр воқеликдан аввал вужудга келган, деса, айримлари воқелик фикрлашдан аввал пайдо бўлган, деди. Ва ниҳоят, воқелик фикрдан аввал вужудга келган, деган хулосага келишди. Шунга биноан фикрга шундай таъриф беришди: Фикр воқеликнинг мияда акс этиши. Демак, уларниг фикр воқелиги ҳақида билимлари шундан иборат бўлди: Фикр бу – воқелик, мия ва шу воқеликнинг мияда акс этиш жараёни. Демак, фикр воқеликнинг мияда акс этиши экан. Бу уларнинг мулоҳазалари. Бу мулохаза жиддий интилиш ва ҳақиқатга яқинлашишни англатади. Агар улар мана шу воқеликни яратган яратувчиси борлигини инкор этиб, мавжудот азалий деб ўжарлик қилишмаганида, ақлнинг воқелигини идрок этишда хатога йўл қўйилмасди. Ҳақиқатдан ҳам воқесиз фикр бўлмайди ва воқесиз маърифат хомхаёлдан бошқа нарса эмас. Демак, воқелик фикрнинг асосий шарти бўлиб, фикр шу воқеликнинг хулосасидир, яъни шу воқеликка чиқарилган ҳукмдир. Бундан чиқди, воқелик фикр ва фикрлашнинг асосий шарти. Воқелик вужудга келмасидан туриб фикр ҳам, фикрлаш ҳам бўлиши мумкин эмас. Воқеликка ҳукм чиқариш ва инсондан содир бўлувчи бошқа жамики ишлар мияга боғлиқдир. Мия эса инсондаги асосий бошқарувчи марказ. Шунинг учун фақатгина мия бор бўлгандагина фикр вужудга келиши мумкин.
Миянинг ўзи ҳам бир воқеликдир. Шунинг учун фикрнинг мавжуд бўлиши учун миянинг бор бўлиши асосий шарт бўлганидек, воқеликнинг мавжуд бўлиши ҳам фикрнинг асосий шартидир. Шу боис ақлнинг, яъни фикрлаш ва фикрнинг вужудга келиши учун, албатта воқелик ва мия бўлиши шарт. Коммунист олимлар мана шу икки нарсага йўл топа билишди, яъни ақлнинг вужудга келиши учун албатта воқе ҳам, мия ҳам бўлиши, ҳамда ҳар иккаласи биргаликда фикрнинг вужудга келишидаги асосий шарт эканлигини кашф этишди. Шунинг учун ҳаракатлари астойдил ва тўғри бўлган. Шунгача улар ақлнинг воқелигини аниқ билишга олиб борадиган тўғри йўлдан боришди, аммо фикрга эришиш учун, аниқроғи фикрлашнинг нима эканини билишга эришиш учун, воқеликни мияга боғлашга уринаётган бир вақтда адашишди, яъни иккаласининг ўртасини боғловчи нарса воқеликнинг мияда акс этиши деб ҳисоблашди. Оқибатда ақлни билишда хато натижани чиқаришди ва шунинг учун ақлга хато таъриф беришди. Бунинг сабаби мавжудотни йўқдан бор қилган яратувчиси борлигини рад этишлари бўлди. Агар улар “маърифат (билиш, билим) фикрдан аввал келади” дейишганида, унда улар очиқ ҳақиқатга йўлиқишган бўлишарди. Ҳақиқат шуки, воқелик пайдо бўлишидан олдин фикр қаердан келиб қолди?
Демак, фикр воқеликдан бошқа тарафдан келган бўлиши лозим. Биринчи инсонга фикр қаердан келган? Инсоннинг ўзидан ва воқеликдан бошқадан келган бўлиши зарур. Бундан чиқди, биринчи инсон ва воқеликни, ҳар иккаласини, ана шу биринчи инсонга маърифат (билишни) берган Зот вужудга келтирган. Бу эса, уларнинг (коммунистларнинг) олам азалий ва воқелик ҳам азалий, деган фикрларига зиддир. Шунинг учун ҳам воқеликнинг мияда акс этиши ақлдир ва шу ақл фикрни ҳам, фикрлашни ҳам пайдо қилган дейишди.
Бунинг учун, (биринчи инсонда фикр масаласида) маърифат зарурлигидан қочиб, «энг аввалги инсон воқеликни тажрибадан ўтказиб маърифатга эришган, кейин шу тажрибалар воқелик учун яна бошқа тажрибаларни қилиш учун инсонга ёрдам берувчи маърифатлар бўлиб қолди ва ҳоказо», деган хаёл ва фаразларни юзага келтиришга уринишди ҳамда воқеликнинг мияда акс этиши ақл, фикр ва фикрлаш деб туриб олишди. Шу ерда уларнинг кўзлари ҳис этиш билан акс этиш ўртасидаги фарқни кўришдан ожиз бўлиб қолди ва фикрлаш амалиёти на воқеликни мияда акс этишидан ва на воқеликни мияга урилишидан келиб чиқмаслигини, фикрлаш жараёни ҳис қилишдан келиб чиқишини, ҳис этишнинг маркази эса мия бўлиб, агар воқелик ҳис этилмаса ҳеч қандай фикр ҳам, ҳеч қандай фикрлаш ҳам ҳосил бўлмаслигини фарқлай олишмади. Ҳис этиш билан акс этишни бир-биридан фарқлай олмаганликлари ишни баттар чигаллаштириб, уларни ҳаракат қилишаётган йўлдан буриб юборди. Оқибатда ақл ҳақидаги таърифда хатолик юз берди. Аммо асосий хато бунда эмас, агар шундай бўлганда эди улар масала акс этиш эмас, ҳис этиш эканлигига йўл топар эдилар, балки хатонинг асоси ва адашишнинг боши улар мана шу мавжудотнинг яратувчиси борлигини инкор қилишларида. Улар шу воқелик ҳақидаги собиқ маълумотнинг мавжуд бўлиши фикр юзага келишининг зарурий шарти, ақл, фикр ва фикрлаш учун зарурлигини идрок қилишолмади. Акс ҳолда эшакда ҳам ақл бўлар эди, чунки у ҳам мияга эга бўлиб, воқелик унинг миясида акс этарди, яъни воқеликни ҳис қиларди. Ақл инсонга хос хусусиятлардан ҳисобланади. Инсон гапирувчи ҳайвондир, деб бежиз айтилмаган. Яъни, у фикрловчи ҳайвон бўлиб, фикрлаш ёки ақл инсонгагина хос, ундан бошқа ҳайвонда на ақл ва на фикрлаш бор.
Коммунист олимлар ақлнинг маъносига етиб бориш учун қаттиқ уринишди ва ақлнинг воқелигини билиш томон тўғри йўлдан юришди. Гарчи улар ақлга таъриф беришда хато қилишган ҳамда ҳаракат қилаётган йўлдан адашиб кетишган бўлсалар ҳам, лекин ўзларидан кейин келган кишиларга маърифатга олиб борадиган йўлни очиб беришди. Гарчи мусулмонларда нарсалар ҳақида собиқ маълумотларнинг бўлиш кераклиги, нарсаларни билиш учун албатта зарурий ишлиги хусусидаги тушунча мавжуд бўлса-да – ва тўғриси ҳам шундай аслида – бу масала воқеликнинг сифати деб ҳисобланади, ҳамда ушбу тушунча билан барча инсонларни ўз ичига олган таъриф кўзда тутилади (яъни фақат мусулмонларнинг ўзига тегишли гап бўлиб қолмаслиги ҳақида айтиляпти), яъни ақлнинг таърифини барча нарсаларга таалуқли деб қаралади. Шунинг учун ақлнинг таърифи аниқ ҳис қилинувчи нарсага қурилган бўлиши керак. Чунки бу таъриф фақатгина мусулмонларни ўз ичига олмасдан, балки ҳамма инсонларни ўз ичига олади.
Аллоҳ Таъоло ўзининг азиз Китобида шундай дейди:
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَٰؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ * قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ ۖ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ
Ва У зот Одамга барча нарсаларнинг исмларини ўргатди. Сўнгра уларни фаришталарга рўбарў қилиб деди: “Агар халифаликка биз ҳақдормиз, деган сўзларингиз рост бўлса, мана бу нарсаларнинг исмларини Менга билдиринг!”. Улар айтдилар: “Эй пок Парвардигор, биз фақат Сен билдирган нарсаларнигина биламиз. Албатта, Сен ўзинг илму ҳикмат соҳибисан”. (Аллоҳ): “Эй Одам, буларга у нарсаларнинг исмларини билдир”, деди. (Одам) уларга барча нарсаларнинг исмларини билдирганидан кейин (Аллоҳ) айтди: “Сизларга, Мен Еру-осмонларнинг сирларини ва сизлар ошкор қилган ва яширган нарсаларни биламан, демаганмидим?”. (Бақара. 31-33)
Бу оят шундан далолат берадики, қандай бўлишидан қатъий назар, ҳар қандай маърифатга етиш учун собиқ маълумот бўлиши даркор. Одам алайҳиссаломга Аллоҳ нарсаларнинг номларини, яъни қандай аталишини билдирди. Нарсалар унга рўбарў қилингач, уларни таниди. Демак, биринчи инсон, яъни Одамга Аллоҳ маълумотларни берган ва бу маълумотлар орқали нарсаларни таниб билган. Агар мана шу маълумотлар бўлмаганида, уларни билолмасди. Коммунист олимлар ақлнинг воқесини таърифлаш учун тутган йўлларида қилган хатоларининг асоси, собиқ маълумотларни бўлиши зарурий эканини англамаганликларидир. Шунинг ўзигина уларни катта хато қилганликларини ва адашиб кетган ерларини тушутириб бериш учун кифоядир. Чунки фикрни вужудга келтириш учун воқелик ҳақида мияда акс этадиган собиқ маълумот бўлиши зарур. Мақсад фақат мусулмонларнигина эмас, балки барча инсонларни бу тушунчага олиб келиш бўлганлиги сабабли, ҳис аъзоларимиз назарини фикр ва ақлни вужудга келтириш учун воқелик ҳақида собиқ маълумот бўлиши зарурлигига қаратиш керак. Гарчи ақлнинг амалий саҳиҳ ҳолати, ёки фикр, ёки фикрлаш пайдо бўлиши учун воқелик шарт бўлса-да, ақлнинг мавжудлиги мия ва унда собиқ маълумот бор бўлишига боғлиқ.
Коммунистларнинг аввал бошида тўғри йўлдан боргандек бўлиб, кейин адашиб кетганликларини тушуниш учун, воқелик мияда аксланмасдан, мия воқеликни ҳис қилиши эканини билишнинг ўзи кифоялик қилмайди, чунки бу жуда осон. Уларнинг адашиб кетганликларини асоси бу эмас, балки уларнинг адашган ерини асоси, ақлнинг амалий саҳиҳ ҳолати келиб чиқадиган ва ундан ақлнинг ҳақиқий аниқ воқесини билинадиган, воқелик тўғрисидаги собиқ маълумотларнинг бўлишидир. Мияда воқелик аксланиши эмас, балки мия воқеликни ҳис қилиши ҳақида тушунча ҳосил бўлди. Бу нарса – бундан олдин ҳам, кейин ҳам – Қуръон оятидаги тушунчадан билиниб турибди. Кейин ҳис аъзоларининг назарини қаратиш билан, ақл топилиши учун ва тушунча пайдо бўлиши учун воқелик тўғрисидаги собиқ маълумотлар бўлиши зарур экани ҳам тушунилди. Агар ушбу собиқ маълумотлар бўлмаса на ақл ва на тушунча пайдо бўлмайди. Яъни ақлнинг ҳақиқий воқеси, нимадан иборат экани билинмайди. Шу билан ақлнинг асл маъноси нима экани тўрғисидаги тушунчага боришга йўл топилди. Ана шундан кейин ақлга тўғри таъриф берилган бўлади.
Демак, ақл фақат инсонда мавжуд ва ақлий жараённи ҳам фақат инсон бажаради. Узвий эҳтиёж ва ғаризалар эса инсонда ҳам, ҳайвонда ҳам мавжуд, ҳамда уларни сезишлар-ҳис қилишлар инсонда ҳам, ҳайвонда ҳам бор. Лекин булар ақл ҳам, идрок ҳам, фикр ҳам ва фикрлаш ҳам эмас, балки ғаризавий ажрата билишдан бошқа нарса эмас. Ақл маълумотларни боғлаш хусусиятига эга бўлган мияга муҳтож. У эса фақат инсондагина мавжуд. Шунга кўра, ақлий жараён фақат боғлаш хусусияти бор бўлгандагина ҳосил бўлиши мумкин. Шунинг учун аввалги инсонда бўладими ёки ҳозирги инсондами, ҳар қандай ақлий амалиёт учун воқелик ҳақида собиқ маълумот бўлиши зарур. Аллоҳ Таъолонинг биринчи инсон — Одам ҳақидаги каломи шунга ишора қилади:
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا …. قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ ۖ
Ва У зот Одамга барча нарсаларнинг исмларини ўргатди… (Аллоҳ) “Эй Одам, буларга у нарсаларнинг исмларини билдир”, деди. (Бақара. 31-33)
Демак, собиқ маълумотлар ақлий амалиёт, яъни ақлнинг маъноси учун асосий шарт ҳисобланади.
Коммунист олимлар ақлнинг маъносини тушуниб етишга ҳаракат қилишди ва ақлий амалиёт тўла бўлиши учун воқелик, ақлий амалиёт вужудга келиши учун инсон мияси бўлиши зарурлигини тушунишди, шу ергача ақлга таъриф беришда тўғри йўлда келишди, бироқ улар мияни воқелик билан боғлашни ҳис этиш эмас, акс этиш деб хато ифодалашди. Улар ақлий амалиёт тўла бўлиши учун собиқ маълумот зарурлигини, уларсиз ҳеч қандай ҳолатда ақлий амалиёт мукаммал бўлмаслигини инкор қилишган вақтда қаттиқ адашишди. Ақлнинг маъносини аниқ тушунишга олиб борадиган тўғри йўл шундан иборатки, ақлий амалиёт мукаммаллиги, яъни ақл, фикр пайдо бўлиши учун, тўртта нарсанинг бўлиши зарур бўлади: воқелик, яроқли мия, сезги ва собиқ маълумот. Мана шу тўрт нарса ақлий амалиёт тўлиқ бўлиши, яъни ақл ё фикр ёки идрок вужудга келиши учун жамланган бўлиши зарур.
Шунга кўра, ақл, фикр, идрок бу: «сезилган воқеликни ҳис қилиш аъзолари воситасида мияга кўчириш ва воқеликни ҳис қилиш аъзолари воситасида аниқлаб берувчи собиқ маълумотларнинг бор бўлишидир» демакдир.
Ёлғиз мана шунинг ўзи тўғри таъриф бўлиб, бошқа тўғри таъриф умуман йўқ. Шу таъриф барча асрлардаги ҳамма инсонларни ўз ичига олади, чунки фақат мана шу ақлнинг воқелигига тўғри айтилган тавсифдир.
Валлоҳу аълам.
Ҳизб ут – Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим
20.09.2016й.
