Уйғониш ва унинг аҳамияти

(6-қисм)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Биз олдинги мулоҳазаларимизда ақлнинг ишлаш механизми ва Яратувчи юборган кўрсатмаларни қандай тўғри англаш кераклиги ҳақида сўз юритдик. Энди эса энг муҳим босқичга — инсон ва жамиятнинг қандай қилиб ҳақиқий юксалишга, яъни уйғонишга эришиши масаласига тўхталамиз. Юксалиш деганда кўпчилик фақат иқтисодий бойлик, баланд бинолар ёки замонавий технологияларни тушунади. Ваҳоланки, булар юксалиш натижаси холос, унинг асл сабаби эмас. Ҳақиқий юксалиш — бу фикрий юксалишдир. Бинобарин, ҳақиқий бойлик фикрдир, қолганлари эса ана шу фикр натижасида эришиладиган нарсалардир.

Буни тушуниш учун соддароқ мисол келтирамиз: сиз бир одамнинг қўлига миллион доллар бериб, “шуни бир ишга тикиб, кўпайтириб ол” дедингиз. Агар ҳалиги одам уни қандай ишлатишни билмаса, тез орада бу пулни ҳавога совуриб йўқ қилади. Агар бу пул ундан тўғри фойдалана оладиган одамнинг қўлига тушса, у маблағни қисқа вақт ичида бир неча баробарга кўпайтириб олади. Бу ерда маблағ – моддият, уни кўпайтириш ва бошқариш эса – фикрдир. Демак, фикр бўлмаса, ҳар қандай уммат қанчалик кўп бойликка эга бўлмасин, қанчалик ривожланган бўлмасин, уни тез орада бой бериши ва тубанликка юз тутиши турган гап.

Фикрлар қайси умматда бўлмасин, агар у эндигина шаклланаётган ёш ва навқирон уммат бўлса, ўз ҳаётида эришган энг катта бойлиги ҳисобланади. Агар илгаридан ёрқин фикр юритиб келган кўҳна уммат бўлса, кейинги авлод ўз аждодларидан олган энг катта туҳфа ва мерос ҳам айнан шу фикрдир. Инсоният тарихига назар солсак, моддий бойликлар, илмий кашфиётлар, саноат соҳасидаги ихтиролар ва шу кабиларнинг фикрларга нисбатан тутган мавқеи анча паст эканига гувоҳ бўламиз. Чунки моддий ютуқларга эришиш ҳам, уларни сақлаб қолиш ҳам бевосита фикрларга ва фикрлаш тариқатига боғлиқдир.

Агар умматнинг моддий бойлиги йўқ қилинса-ю, лекин уммат ўз фикрий бойлигини ва самарали фикрлаш тариқатини сақлаб қолган бўлса, бой берилган ҳар қандай моддий бойликни жуда тез фурсатда қайта тиклаб олиш мумкин. Бунинг исботини Иккинчи жаҳон урушидан кейин вайронага айланган, аммо фикрий интизомини йўқотмаган миллатлар мисолида кўриш мумкин. Аммо агар уммат моддий бойлигини сақлаб қолган бўлса-ю, лекин фикрий бойлигидан айрилган бўлса, у ҳолда бу бойлик ҳам тез орада қўлдан кетади, натижада у қашшоқлик ва хорлик ҳолатига тушиб қолади. Шунингдек, агар уммат фикрлаш тариқатини йўқотмаган бўлса, ўзи илгари кашф қилган, бироқ кейинчалик йўқотган кўпгина илмий ҳақиқатларни қайтадан қўлга киритиши мумкин. Аммо агар самарали фикрлаш тариқатини йўқотган бўлса, у ҳолда уммат тезда қолоқлашади ва ўзи эришган кашфиёт ва ихтиролардан ҳам маҳрум бўлади.

Шунга биноан, энг аввало фикрларга қаттиқ эътибор бериш лозим. Кейин шу фикрлар асосида ва фикрлашнинг самарали тариқатига таяниб моддий бойлик қўлга киритилади. Илмий кашфиётлар, саноат соҳасидаги ихтиролар ва технологиялар айнан шу фикрий пойдевор устига қурилади. Фикрлар деганда, умматда ўз ҳаёти воқеалари хусусида фикрлаш процесси (жараёни) мавжудлиги кўзда тутилади. Бу жараён, уммат аъзоларининг барчаси воқеаларни кузатиш пайтида, шу воқеалар устидан ҳукм чиқариш учун ўзларидаги маълумотларни ишлата билишлари билан изоҳланади. Яъни одамлар ўзларидаги маълумотларни воқеалар устидан тўғри ҳукм чиқариш учун ишлата олсаларгина, уларда фикрлаш вужудга келади. Бу фикрларни ҳаётда ишлатиш орқали янгилик яратилади ва уларни муваффақиятли тарзда қайта-қайта қўллаш натижасида умматда “самарали фикрлаш тариқати” ҳосил бўлади.

Исломий умматнинг бугунги ачинарли ҳолатига назар ташласак, унинг фикрларни ва фикрлашнинг самарали тариқатини йўқотган уммат эканига амин бўламиз. Мусулмонлар фикрий заифлик ва тақлид ботқоғига тушиб қолган пайтларидан бошлаб ўз давлати ва сиёсий қудратини бой бера бошладилар. Ундан кейин эса янада тубанроқ кетишлари оқибатида беҳисоб бойликларидан айрилдилар, ҳар соҳада қолоқликка юз тутдилар. Бугунги авлод ўз аждодларидан на исломий ва на ғайриисломий фикрларни қабул қилди. Натижада, мусулмонлар юртларида ерости ва ерусти бойликлари беҳисоб бўлишига қарамай, халқ қашшоқликда яшамоқда. Биз кашфиётлар ва ихтироларни назарий жиҳатдан ўрганамиз, уларни кўриб-эшитиб ҳайратланамиз, лекин уларга эриша олмаймиз. Чунки умматда ҳаётда ишлатиб янгилик ярата оладиган фикрларнинг ўзи мавжуд эмас.

Бунинг акси ўлароқ, Ғарб оламининг юксалишига эътибор беринг. Улар капитализм мабдасини, яъни ўз мафкураларини фикрий асос қилиб қабул қилганлари сабабли фикран юксалдилар. Мана шу фикрлаш тариқати уларга саноатни ривожлантириш, илмий инқилоблар қилиш ва мислсиз бойликка эришиш имконини берди. Гарчи уларнинг фикрлари мафкуравий жиҳатдан ботил бўлса-да, лекин улар ўз мафкураларига таянган ҳолда “самарали фикрлаш тариқати”ни шакллантира олдилар. Мусулмонлар эса ўзларининг ҳақ мафкураси – Исломдан узилиб, фикрлашдан тўхтаганлари сабабли, бўм-бўш доира ичида айланаётган ва бор кучини беҳуда сарфлаётган сайёҳга айланиб қолдилар.

Хулоса қилиб айтганда, мусулмонлар аввало ўзларида фикрларни ва фикрлашнинг самарали тариқатини қайта вужудга келтиришлари шарт. Шундан сўнггина улар моддий бойликни қўлга киритиш сари қадам ташлашлари, илмий ҳақиқатларни кашф этишлари ва саноатда ихтиролар қилишлари мумкин бўлади. Фикрий уйғониш бўлмас экан, биз ҳар қанча ҳаракат қилмайлик, барибир бошланғич нуқтамизга – хорлик ва қолоқликка қайтиб келаверамиз.

Давоми бор…

Салоҳиддин

12.05.2026й