Солиқ тизимининг “соддалаштирилиши” ва ПФ-100 сонли фармон остидаги навбатдаги алдов

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистонда солиқ солиш тизими соддалаштирилаётгани ва тадбиркорларга катта енгилликлар берилаётгани эълон қилинди. Ушбу фармон билан умумбелгиланган солиқ тартибига ўтиш чегараси 1 миллиард сўмдан БҲМнинг 12 минг бараварига (тақрибан 5 миллиард сўмга) оширилгани, импортчилар учун мажбурий ҚҚС(қўшилган қиймат солиғи) тўлови бекор қилиниб, айланмадан олинадиган солиққа ўтиш имкони берилгани ҳамда умумий овқатланиш, савдо ва хизмат кўрсатиш соҳалари учун 6 фоизлик соддалаштирилган ҚҚС ставкаси жорий этилаётгани катта «ислоҳот» ва «ғамхўрлик» сифатида тақдим этилмоқда. Расмий доиралар, Савдо-саноат палатаси ва Президент ҳузуридаги Тадбиркорларни қўллаб-кувватлаш кенгаши вакиллари ижтимоий тармоқларда махсус видеобаёнотлар тарқатиб, ушбу қарорни гўёки «тадбиркорлар учун ҳайитга ҳайитлик бўлди» дея очиқчасига мақташмоқда, кенгаш аъзолари ва Савдо-саноат палатаси раҳбариятини алоҳида дуо қилишга чақириб, «давлат сизга 12 фоизлик ҚҚС оғирлик қилаётганини эшитиб, уни 6 фоизга тушириб берди, энди тадбиркорлар ҳам буни оқлаб, солиқдан қочмасдан, қора бозордан оққа ўтиши керак» дея баландпарвоз шиорлар билан мажбуриятлар юклашмоқда. ОАВ ушбу қарорни бизнесни қўллаб-қувватлаш қадами деб мақтаётган бир пайтда, масаланинг асл сиёсий ва иқтисодий мағзига эътибор қаратиш ва оддий халққа ушбу қарор орқасида турган аччиқ ҳақиқатни очиб бериш зарур. Бизнес муҳитини соғломлаштириш ва «ҳайитлик совғаси» ниқоблари остига беркитилган бу каби ўзгаришлар аслида тадбиркорни қутқариш эмас, балки инқирозга юз тутаётган давлат бюджетини тўлдириш ва халқаро молиявий ташкилотлар талабларини бажариш йўлидаги навбатдаги чалғитувчи найрангдир.

Ушбу фармоннинг асл ҳақиқатини ва ички зиддиятларини фош этиш учун бир нечта омилларга чуқурроқ назар ташлаш лозим. Биринчидан, ҚҚС (қўшилган қиймат солиғи) ставкасини 6 фоизга тушириш эвазига харид қилинган товарлар ва хизматлар бўйича тўланган ҚҚС суммасини ҳисобга олиш (зачёт) ҳуқуқининг берилмаслиги — бу тадбиркор учун енгиллик эмас, балки тузоқдир. Капиталистик солиқ тизимида зачёт тизимидан маҳрум бўлиш, ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш занжиридаги ҳар бир босқичда солиқнинг солиқ устига миниб, таннархнинг сунъий равишда ошиб кетишига олиб келади. Буни оддий бир мисол билан тушунтирадиган бўлсак: Агар умумий овқатланиш корхонаси (кафе) ўз фаолияти учун 100 миллион сўмлик хом-ашё (гўшт, гуруч, ёғ ва ҳ.к.) сотиб олса ва бунинг ичида 12 миллион сўм ҚҚС тўлаган бўлса, одатий тизимда ушбу 12 миллион сўмни ўзи давлатга тўлайдиган ҚҚСдан айириб ташлаб (зачёт қилиб), фақат орадаги фарқни тўлар эди. Янги «соддалаштирилган» тартибда эса, кафе ўзи сотиб олган маҳсулотлар учун тўланган 12 миллион сўмлик ҚҚСни ҳисобга ололмайди (зачёт куяди). Кейин у ушбу маҳсулотни тайёр таом қилиб мижозга сотганда, умумий айланмадан яна қайтадан 6 фоиз ҚҚС тўлашга мажбур бўлади. Натижада солиқ солиқнинг устига қопланиб, маҳсулот таннархи сунъий равишда ошади ва бу юк охир-оқибат оддий халқ зиммасига тушади. Фойда солиғининг 0 фоиз қилиб қўйилиши эса шунчаки диққатни чалғитувчи хўракдир, чунки айланмадан олинадиган ҚҚС ва бошқа яширин тўловлар орқали давлат ўз улушини барибир тадбиркорнинг чўнтагидан ортиғи билан суғуриб олади.

Иккинчидан, мавжуд салбий ҚҚС суммаларининг (яъни давлат тадбиркорга қайтариб бериши керак бўлган қарздорликнинг) шунчаки ҳисобдан чиқариб ташланиши давлатнинг ўз мажбуриятларидан товламачилик йўли билан воз кечаётганини, бизнес вакилларининг ҳалол маблағларини очиқчасига мусодара қилаётганини кўрсатади. Буни мисолда кўрадиган бўлсак: Бир тадбиркор йирик миқдорда ускуна ёки хом-ашё импорт қилган ва божхонада давлатга млн-млн ҚҚС тўлаган. Аммо ҳали тайёр маҳсулотини сотиб улгурмагани сабабли, унда «салбий ҚҚС» суммаси, яъни давлатнинг унга қайтариб бериши лозим бўлган ҳаққи ҳосил бўлган. Масалан, давлат ушбу тадбиркорга 50 миллион сўм ҚҚСни қайтариб бериши ёки кейинги солиқларига ҳисоблаши керак эди. Янги фармон эса «мавжуд салбий ҚҚС суммаси ҳисобдан чиқарилади» деган банд билан давлатнинг тадбиркор олдидаги мана шу миллионлаб сўмлик ҳаққоний қарзини бир сонияда йўққа чиқариб, уни очиқчасига тортиб олади.

Учинчидан, ушбу «ислоҳот»ларнинг вақти тасодифий эмас. Жаҳон банки ва Халқаро валюта жамғармаси каби Ғарб судхўрлик ташкилотларидан олинаётган улкан ташқи қарзлар ва давлат бюджетидаги рекорд даражадаги дефицитни ёпиш учун ўзбек режими солиқ базасини кенгайтиришга, яъни шу пайтгача ҚҚС тўламай келган кичик ва ўрта бизнесни ҳар хил соддалаштирилган ниқоблар билан ҚҚС тўрига илинтиришга уринмоқда. Бошқача айтганда, соддалаштириш сиёсати бу — кўпроқ тадбиркорни тизимли назоратга олиш ва улардан узоқ муддатда кўпроқ маблағ ундириш режасининг бир қисмидир. Ушбу чораларнинг 600 мингдан ортиқ кичик тадбиркорларга таъсир қилиши мумкинлиги ва бюджетга йилига камида 2 триллион сўм қўшимча тушум тушиши прогноз қилинганлиги фикримизни тасдиқлайди. Қолаверса, бундай “имтиёзлар” 2030 йилгача чегаралаб қўйилган. Агар ҳукуматнинг “кайфияти” ўзгариб қоладиган бўлса, ҚҚСни яна 12%га кўтариб қўйиши ҳам ҳеч гап эмас.

Либерал-капиталистик бошқарув тизими ўз табиатига кўра инсонларни ва уларнинг меҳнатини фақатгина солиқ ундириш ва ҳокимият синфини бойитиш манбаи деб билади. Бу тузумда давлат халқнинг хизматкори эмас, балки уни талаб, йирик корпорациялар ва хориж банкларининг манфаатини ҳимоя қилувчи зўравонлик аппаратидир. Шу сабабли, қонунчиликка киритилаётган ҳар қандай “соддалаштириш”дан мақсад одамларга вақтинчалик умид беришдан бошқа нарса эмас.

Шунинг учун бундай иқтисодий зулм ва солиқ қопқонларидан халос бўлишнинг ягона ечими – капиталистик солиқ сиёсатини ямаб-тузатиш эмас, балки Исломнинг адолатли иқтисодий низомига қайтишдир. Ислом иқтисод низомига кўра, бугунги капиталистик тузумдагидек инсонларнинг тирикчилиги, айланма маблағлари, еб-ичиши ва савдо-сотиғидан олинадиган ҚҚС, фойда солиғи ёки айланмадан олинадиган солиқ каби билвосита ва бевосита солиқларнинг барчаси қатъиян ҳаромдир. Расулуллоҳ ﷺ: “Макс (солиқ/бож) ундирувчи жаннатга кирмайди”, – деб марҳамат қилганлар (Аҳмад ривояти).

Исломда давлат бюджети (Байтулмол) халқ елкасига оғир солиқ юкларини юклаш билан эмас, балки ер ости ва ер усти табиий бойликлари (газ, олтин, нефт, минераллар) каби умумий мулкларни давлат томонидан тўғри бошқарилиши, ўзлаштирилган ерлардан олинадиган хирож, ушр ҳамда бойлардан олинадиган адолатли закот тизими ва шариатда белгиланган бошқа тушумлар ҳисобидан шакллантирилади. Аллоҳ таоло айтади: 

﴿وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ﴾‏

– “(Эй Муҳаммад), дарҳақиқат Биз сизни барча оламларга фақат раҳмат қилиб юбордик”. (Анбиё:107)

Салоҳиддин

01.06.2026й