بسم الله الرحمن الرحيم

АХЛОҚҚА ДАЪВАТ ҚИЛИШ БИЛАН ЖАМИЯТ ЎЗГАРАДИМИ?

Узоқ йиллардан бери диний хутба, хусусан расмий, рухсат берилган ва ахборот воситаларида чиқадиган диний хутба фақат бир йўналишга қаратилди. У ҳам бўлса, даъватни ахлоқий жиҳатга чеклаш ва уни турли воситалар билан бўғиш. Бу ташаббус эгалари мусулмонларнинг муаммоси уларнинг хулқи тубанлашганидадир, шунинг учун хулқни тузатилса, уларнинг аҳволи ўзгаради дейишяпти. Мана шу асосда кетма-кет анжуманлар ўтказилди, китоблар ёзилди ва бекорга тарқатилди. Булар мусулмонларнинг ахлоқини қайта тиклаш ва уни мусулмоннинг кундалик тасарруфотларига асос қилиш учун амалга оширилди.  

Улар ўз гапларини ҳадислар, саҳобалар суннати ва шоирларнинг шеърлари билан қувватлашди. Ахлоқ асосида муассасалар ташкил қилишди ҳамда бошқа илмларни ҳам “ахлоқлаштиришга” чақирадиган қўлланмалар ишлаб чиқишди. Шунингдек университетларда алоҳида факултетлар очишди, ахлоқни диний ахлоқ ва дунёвий ахлоқ қилиб бўлишга уринишди. Ахлоқ барча дин ва рисолатлар ўртасидаги муштарак нарса, деган эътиборда барча динлардаги ахлоқий фикрни солиштиришга чақиришди. Барча масжид минбарларида фақат Росулуллоҳ Aнинг ахлоқи ва у киши энг гўзал хулқ эгаси бўлгани ҳақида гапириладиган бўлди.  Шунингдек, Росулуллоҳнинг рисолати фақат битта нарса, яъни жоҳилият замонида мавжуд бўлган ва Ислом уни ўчириш учун келган хулқларни тамомига етказиш учун юборилган, деб гапириладиган бўлди. Мулоҳаза юритган одам шуни кўрадики, ахлоққа бўлган даъват юксак суратда олиб бориляпти. Бу йўлда катта куч сарфланяпти ҳамда у учун расмий ва хусусий минбар эшиклари очиқ. Шунинг учун биз бу программага онгли равишда танқидий ёндашишимиз лозим. Чунки биз Умматнинг ахлоқи жуда тез ва давомий тарзда тубанлашиб кетаётгани ҳақида баданларни титратадиган гапларни эшитяпмиз. Айни шу пайтда бизнинг иқтисодий муаммоларимиз ҳам кўпайди, қашшоқлигимиз зиёдалашди, юртларимиз босиб олинди, ахлоқий, идоравий, сиёсий ва оилавий жаҳолат ёйилди… Аксар қадриятлар қулади, Ислом ўз юртида бегонага айланди ва рувайбизалар гап сотадиган бўлди.  Ахлоққа чақираётганлар яхши ният биланми ёки ёмон ниятдами фарқсиз, қанчалик куч сарфлашмасин, шу ишлар содир бўлди. Бу ташаббусни баҳс қилиш ва унинг фойдаю зарарларини баён қилиш учун уни бир неча жиҳатдан ўрганишимиз лозим. Шунда у ҳақдаги ноаниқликларни кетказиб, тушунчаларни тўғрилаймиз. Феруз Ободий хулқни туғма хусусият, характер, мардлик ва дин, деб таърифлаган. Луғатшунос олимлар халқ билан хулқни фарқлаганлар.  Аллома Роғиб Исфаҳоний айтади: “Халқ ва хулқ аслида битта, масалан шарб ва шурб, сарм ва сурм каби. Лекин халқ кўз билан кўриладиган кўриниш, шакл ва суратга хосдир. Хулқ эса, қалб билан ҳис қилинадиган куч ва туғма хусусиятга хос”.

Аммо хулқнинг шаръий таърифига келсак, Қуръон истилоҳи кўпинча луғавий маънодан фарқ қилмайди. Хулқ лафзи Қуръонда фақат икки жойда келган. Биринчиси Аллоҳ Таоло Ҳуд қавми тилидан:

إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ

“Албатта бу (айш-ишратга берилиб умр ўтказиш) аввалгилардан қолган одатдир”.  (Шуаро:137) дейди.  

Ибн Аббос оятдаги хулқни уларнинг дини, одати, ахлоқи ва мазҳаби деб тафсир қилган. Иккинчиси эса, ушбу

وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ

“Албатта сиз улуғ хулқ устидадирсиз” (Қалам:4) оятида келган.  

Табарий ушбу оят тафсирида айтади:

“Аллоҳ Таоло ўз Пайғамбарига: Эй Муҳаммад сиз энг буюк одоб эгасисиз, деяпти. Бу Аллоҳ ўзи ўргатган Қуръон одобидир, у Ислом ва унинг шариатидир. Таъвил аҳлларининг барчаси биз айтган гапни айтишган”. Ибн Аббос, Мужоҳид, Ибн Зайд ва Заҳҳоклар (улуғ хулқ)ни буюк дин деб тафсир қилишгани ҳақида ривоят қилинган.  

Суннатда эса, хулқ истилоҳи бир неча жойларда келган бўлиб, уларнинг барчасини келтириб ўтириш мавриди эмас. Оиша онамиз Росулуллоҳ с.а.в. нинг хулқини сифатлар экан “У кишининг хулқи Қуръон бўлган эди” деган. Аҳмад чиқарган.

Имом Муслим ривоят қилган ҳадисда Росулуллоҳ с.а.в.:

“Яхшилик – чиройли хулқликдир” деган. Аммо истилоҳда Тоҳир ибн Ошур хулқ қалбда ўрнашган ҳамда яхши ва ёмон амалларга ундайдиган туғма хусусиятдир, деб таъриф беради. Шунинг учун чиройли хулқ ва ярамас хулқ дейилади. Шайх Тақийюддин Набаҳоний хулқни шахснинг асосий омилларидан бири деган. Яъни у инсон ўз нафси билан бўладиган алоқаларини тартибга соладиган ҳамда еб ичиш ва кийинишдаги ахлоқларни ўз ичига оладиган ҳукмлардир. Шариат аксар аҳкомларни батафсил ёритиб, катта эътибор қаратган бўлса-да, ахлоқ аҳкомларини Аллоҳнинг буйруқ ва қайтарувлари деб ҳисоблаган. Уларни бошқа аҳкомлардан ажратган эмас. Ҳатто фақиҳлар ҳам ўз китобларида ахлоқ учун боб ажратмаган. Улар ахлоқни шариат ва буйруқларнинг бир қисми, уларни ҳис-туйғулар ва исломий низомларни тақозо этадиган жамият воқесида, амалда рўёбга чиқарилиши лозим деб тушунишган.  

Исломий жамият фикрлар, туйғулар ва низомларни ўз ичига оладиган мумтоз яшаш тарзига эга инсоний вужуддир. Ундаги руҳий тараф исломий ақида билан боғланган. Ислом шахс ва мусулмон жамоатнинг ҳар бир қисми учун ислоҳ бўладиган алоҳида муолажа берган. Масалан, қашшоқлик жамиятдаги молиявий ишларни тартибга соладиган шаръий ҳукмларни татбиқ қилиш орқали муолажа қилинади. Закот, вақф, бойликни хазина қилиб йиғишдан қайтариш, пулни тилла ва кумушга боғлаш механизми орқали одилона тақсимлаш ҳамда бундан бошқа ҳукмларни татбиқ қилиш орқали қашшоқлар ва қашшоқликдан холи жамиятга эга бўламиз. Баъзида бундаги ахлоқнинг роли иккиламчи бўлади. Зулмнинг муолажаси эса, ҳукмни Исломдан оладиган ва муаммоларни ечадиган шаръий қозиларни талаб қилади. Росулуллоҳ с.а.в. тиланчилик қилган кишини ҳусни хулққа буюрмади, гарчи ҳусни хулқ унда бўлиши вожиб саналса-да. Балки унга: “Уйингда ниманг бор” деди, шунда у уйимда бир парча тери билан, меш бор деди. Росулуллоҳ с.а.в: “Уларни олиб кел” деган эди, у олиб келди.  Росулуллоҳ с.а.в. уларни олиб: “Буларни ким сотиб олади” деган эди, бир саҳоба мен сотиб оламан деди. Шунда Росулуллоҳ с.а.в: қанчага деганида, у бир дирҳамга, деб жавоб берди. Росулуллоҳ с.а.в: Ким қўшади деган эди, бошқаси икки дирҳам деди. Росулуллоҳ с.а.в. уни сотди, сўнг тиланчилик қилган кишига қараб: Мана бу икки дирҳамни ол ва бир дирҳамига оиланг учун таом ва бир дирҳамига болта сотиб ол” деди. У киши Росулуллоҳ с.а.в. буюрганидек бориб болта сотиб олди ва қўлида болта билан Росулуллоҳ с.а.в. ҳузурига қайтди. Росулуллоҳ с.а.в. болтани олиб, унга соп киргизди ва: “Бориб шу болта билан ўтин қил ва бизнинг ҳузуримизга ўн беш кундан кейин кел” деди. У бориб ўтин қилди ва ўтинини сотди. Ўн беш кундан кейин ўн дирҳам ишлаб қайтди. Бир шахс бошқасидан шикоят қилиб келган эди, иккисини ҳам тинглаб, мазлумнинг фойдасига ҳукм қилди. Яҳудийлар хиёнат ва тажовуз қилишганда, мусулмонларни дуо қилишга буюрмади, балки қўшинни ҳаракатга келтирди. Чунки Ислом Аллоҳнинг душманларига эмас, у зотнинг ўзига бўйсунишдир. Росулуллоҳ с.а.в. вафоти яқинлашгач, Усомани қўшин билан жўнашини васият қилди…

Лутфий ибн Муҳаммад қаламига мансуб

(“Ал-Ваъй” журналининг 384-сонидан олинди)