Уйғониш тўғрисида туркумидан: Жамиятни ўзгартиришдаги даъватни ахлоққа асослаб олишнинг хатолиги
بسم الله الرحمن الرحيم
Уйғониш тўғрисида туркумидан: Жамиятни ўзгартиришдаги даъватни ахлоққа асослаб олишнинг хатолиги
Инсонларга айнан уйғониш нима эканлигини танитишдан кўзлаган мақсадимиз, улар уйғонишни таниш натижасида уйғониш сари ҳаракат қилсинлар, ин ша Аллоҳ!
Жамиятни ўзгартириш, тузатиш йўлида жамоалар ва шахслар томонидан ҳар хил таклифлар киритилди. Шу таклифлар орасида ахлоққа эътибор қаратиш ва уни тузатиш йўлида фаолият олиб бориш маъносидаги таклиф ҳам бор эди. Ва бугунги кунда ҳам худди шу йўналишда фаолият юритишни ёқловчи баъзи жамоалар ёки хос тарзда ҳаракат қилаётган шахслар мавжуд. Бугунги мавзуимиз жамиятни тузалиш томон ўзгартиришда ахлоққа катта эътибор қаратиш ёки умуман ахлоққа даъват қилиб жамиятни тузатишга ҳаракат қилиш тўғрими ёки хатолиги борасида бўлади.
Ахлоқ жамият қурилишига ҳаргиз таъсир кўрсата олмайди, чунки жамият ҳаёт қонунлари асосига қурилиб, унга асосан туйғулар ва фикрлар таъсир кўрсатади. Хулқ эса жамият қурилишига ҳам, тараққий этиши ёки емирилишига ҳам таъсир эта олмайди. Балки таъсир кўрсатувчи омил ҳаёт ҳақидаги тушунчалардан пайдо бўладиган умумий урфдан иборатдир. Жамиятни бошқарадиган куч хулқдан иборат бўлмай, балки унда татбиқ қилинаётган қонунлар ҳамда одамлар ўзида мужассам этган фикрлар ва туйғулардан иборатдир. Зотан хулқ эса фикрлар ва туйғулардан пайдо бўлиб, тузум татбиқининг натижасидир.
Шунга биноан, жамиятда ахлоққа даъват этишни ёйиш жоиз эмас, чунки ахлоқ Аллоҳ Таоло буйруқларининг натижаси бўлиб, ақидага ҳамда умумий шаклда Исломни татбиқ қилишга даъват этишдан ҳосил бўлади. Ахлоққа даъват этилса, ҳаёт ҳақидаги Ислом берадиган тушунчалар тескари акс этиши, одамларни жамиятнинг ҳақиқати ва таянчларини тушунишдан узоқлаштириб юборилиши ҳамда ҳаёт тараққий этишининг ҳақиқий воситаларидан ғафлатда қолишга олиб борадиган айрим фазилатлар билан маст қилиб қўйилиши мумкин.
Шунинг учун Исломга қилинадиган даъватни ахлоққа даъват этишга айлантириш хатарлидир. Чунки бундай ҳолат Ислом даъвати ахлоқий даъватдан иборат, деган хаёлни вужудга келтириб, Ислом ҳақидаги фикрга асосланган тасаввурни ўчириб, одамларнинг Исломни тушунишларига тўсқинлик қилади. Шунингдек, уларнинг эътиборини Исломнинг татбиқ қилинишига олиб борадиган ягона йўлдан – Ислом Давлатини қуришдан бошқа тарафга буриб юборади. Ислом шариати инсоннинг ўз шахсига нисбатан қиладиган алоқасини ахлоқий сифатларга тааллуқли шаръий аҳкомлар билан муолажа қилар экан, буни ибодат ва муомалот каби муайян низом кўринишида шакллантирмай, бу соҳада ростгўй ва омонатли бўлиш, ғирром ва ҳасадгўй бўлмаслик каби Аллоҳ буюрган муайян қийматларни рўёбга чиқаришни мулоҳаза қилди. Ахлоқ ягона-биргина нарсадан ҳосил бўлади. У ҳам бўлса олийжаноблик ва турли фазилатлар каби ахлоқий қийматларни ҳосил қилишга ундайдиган Аллоҳнинг буйруғидан иборат. Омонат хулқ бўлиб, Аллоҳ унга буюрган. Уни амалга ошираётганда ундаги ахлоқий қийматга риоя қилиниши вожибдир. Шунга қараб, омонат воситасида ахлоқий қиймат рўёбга чиқади-да, сўнгра уни ахлоқ деб номлаш мумкин бўлади. Амаллар натижасида ёки муомалотни амалга ошираётганда риоя қилиниши вожиб бўлгани учун ҳосил бўлаётган сифатлар, яъни намознинг натижаси ўлароқ вужудга келадиган иффат ёки савдодаги ростгўйлик каби сифатларнинг вужудга келишидан бевосита ахлоқий қиймат ҳосил бўлиб қолмайди. Чунки бундай амалга киришаётганда асосий мақсад ахлоқий қийматни амалга ошириш эмас эди. Амаллар натижасида ва риоя қилиш вожиб бўлгани учун вужудга келадиган бундай сифатлар Аллоҳга ибодат қилаётган ва муомалот билан шуғулланаётган ҳолатдаги мўмин одамнинг ахлоқий сифатларидир, холос. Чунки мўмин одам биринчи мисолда намоздан руҳий қийматни ҳосил қилиш, иккинчисида эса тижоратдан моддий қийматни ҳосил қилишни ўз олдига мақсад қилиб олган бўлиб, бир вақтнинг ўзида ахлоқий сифатларни ҳам ўзида мужассам этади.
Хизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ
07.09.2018й.
