Аллоҳ Қуръонда Ўзини “Биз” деб, кўплик сийғасида гапириши тўғрисидаги саволга жавоб
بسم الله الرحمن الرحيم
Аллоҳ Қуръонда Ўзини “Биз” деб, кўплик сийғасида гапириши тўғрисидаги саволга жавоб
Таҳририятимизга келаётган саволларнинг баъзиларини тақдим этишда давом этамиз. Қуйида ижтимоий тармоқларда Anvar исмли мухлисимиздан келган саволга берилган жавоб билан танишасиз.
Савол:
“Қуръони Каримнинг баъзи жойларида Аллоҳ Таъоло Ўзини “Биз” сўзи билан, яъни кўплик лафзи билан гапиради(масалан: Юсуф сураси 3 – оятида “Биз сенга қиссаларнинг энг гўзалини айтамиз” – дейди). Аллоҳ Ўзини кўплик сийғасида гапириши сабабини тушунтириб берсангиз”. Anvar.
Жавоб:
بسم الله الرحمن الرحيم
Аллоҳ Таъоло Қуръонни Арабистон яриморолида яшаб турган асосан араблардан иборат бўлган халқнинг устида ҳаётни бошқарувчи тартиблар, қонунлар, низомлар ўлароқ нозил қилди. Табиийки, ушбу Китобни нозил қилишида арабларнинг тилида бўлишини, улар тушунадиган ҳолатда бўлишини алоҳида эътиборга олди.
إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ
“Дарҳақиқат, Биз уни (бу оятларни) ақлларингизни юргизишингиз учун арабий (араб тилида) Қуръон ҳолида нозил қилдик”. (Юсуф. 2)
Араблар эса ушбу Китобни ўзлари тушунган тилда бўлгани учун уни осон тушундилар, осон қабул қилдилар, осон амал қилдилар ва натижада ушбу динни бошқа ўлкаларга рисолат нури ўлароқ тарқатдилар.
Араб тилининг ўзига хос жиҳатлари, гўзалликлари, фасоҳат ва балоғатда энг олий кўринишни намойиш қилувчи хусусиятлари бор бўлиб шундай хусусиятлардан бири, гапиргувчи гапида ўзининг улуғлиги, буюклиги, олийлигини изҳор қилмоқчи бўлса кўп ҳолатларда гапида ўзини бирлик, яъни “мен” сийғасида эмас, “биз” сийғасида гапиради ва бундай бир ўзини кўпликда гапираётганни бирон араб ёки бошқа элат, ўзи битта бўла туриб кўпликда гапиряпти, гапришда ҳато қиляпти деб ҳисобламайди, ҳатто хаёлига ҳам келтирмайди. Масалан, бир юртнинг подшоси фармон чиқарса “Биз мана шундай фармон қиламиз” деган сўзлари билан фармонни бошлайди ва ҳоланки, ушбу фармонни ушбу подшонинг бир ўзи чиқарган, бу унинггина фикри.
Юқорида айтиб ўтганимиздек, Аллоҳ ҳаёт дастури қилиб берган Китобини арабларни тушунишлари учун уларнинг тилида нозил қилганини айтди ва айни ушбу тилдаги хусусиятларни ҳам ушбу Китобдаги оятлардан ҳоли қилмади. Яъни араблар улуғлик, буюклик, олийликни ифодалаш учун “биз” сўзини бирликдаги шахсдан ишлатишлари одатидан келиб чиқиб, Аллоҳ ҳам Қуръони Каримда Ўзининг улуғлигини, буюклигини, олийлигини, ушбу “Биз” сўзи ишлатиб туриб айтилаётган нарса Аллоҳдан бошқа бирон махлуқотнинг имкониятида йўқ иш эканини ифодалаш учун “Биз” сўзини Ўзига нисбат бериб ишлатди. Масалан:
نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَٰذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ
“(Эй Муҳаммад), Биз сизга ушбу Қуръон (сураси)ни ваҳий қилиш билан қиссаларнинг энг гўзалини сўйлаб берурмиз. Ҳолбуки (Қуръон нозил бўлиши)дан илгари, сиз (бу қиссадан) бехабар кишилардан (бири) эдингиз!” (Юсуф. 3)
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
“Албатта бу эслатмани (яъни Қуръонни) Биз Ўзимиз нозил қилдик ва шубҳасиз, Ўзимиз уни сақлагувчимиз”. (Ҳижр. 9)
إنا فتحنا لك فتحاً مبيناً
“Дарҳақиқат Биз сизга очиқ-равшан фатҳ-ғалаба ато этдик”. (Фатҳ. 1)
Ушбулардан кўриниб турибдики, мазкур оятлар билан Аллоҳ Ўзининг буюклик ва улуғлик сифати эгаси экани, бу билан бандаларига Ўзининг олийлигини кўрсатиш учун “Биз” сўзини мажозий маънода ишлатмоқда.
“Биз” сўзининг асл маъноси бўлган кўплик маъносига келсак, Аллоҳ Таъоло Ўзини мутлақ якка экани, бутун оламларнинг мутлақ ягона хожаси унинг Ўзи эканини баён қила туриб, яна ўзини кўплик деб сифатлаши, ёки бу сўз билан оламларни яратиш, бошқариш, тадбирини қилиш ишларида кимларнидир шерик қилиш (масалан фаришталарни) мақсади бўлиши эхтимоли бор эканини тушуниш ҳам ақлан ва ҳам шаръан(нақлан) асло мумкин бўлмаган ботил тушунчадир.
Нақлан ботиллиги
إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي
“Дарҳақиқат Мен Аллоҳдирман. (Ҳеч қандай) илоҳ йўқ, фақат Мен бордирман. Бас, сен Менгагина ибодат қил ва Мени зикр қилиш учун намозни тўкис адо қил!” (Тоҳа. 14)
وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ
“Роббингиз ягона илоҳдир. У меҳрибон ва раҳмли илоҳдан ўзга ҳеч қандай илоҳ йўқдир”. (Бақара. 163)
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ
“(Эй Муҳаммад), айтинг: «У – Аллоҳ Бирдир. (Яъни Унинг ҳеч қандай шериги йўқдир. У яккаю ёлғиздир)”. (Ихлос. 1)
Ақлан ботиллиги
Ақлий далилларга келсак, бутун оламни яратган яратувчининг биттадан кўп бўлиши ақлга тўғри келмайди. Фаразан, агар яратувчи биттадан ортиқ, деб ўйланган тақдирмизда оламларни яратувчилар ўзларнинг яратиш ишларида камида битта бўлсада, бирон ишнинг устида келишмай, ихтилофга боришлари табиийдир, чунки фикрлашга қодир мавжудотларнинг ҳаммаси албатта бошқаси билан қайсдир бир фикрда турли бўлиши мумкин. Бу эса, ўз ўрнида мутлақ мукаммал, аниқ ва дақиқ теран ҳисоб китоблару тартиботлар билан тузиб чиқилган борлиқнинг хозирги мукаммаллигини йўқолишига олиб келади. Аллоҳ бандаларига айни мавзуда ҳам таълим бериб, яратувчининг бирон шериги бўлиши мумкинлиги ҳақда хаёл қилиб кўрсалар нима жавоб олишларини айтиб шундай деган:
لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا ۚ فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ
“Агар (осмону заминда) Аллоҳдан ўзга худолар булганида, ҳар иккиси бузилиб кетар эди, Бас, арш эгаси бўлмиш Аллоҳ улар сифатлаётган (шериклардан) покдир”. (Анбиё. 22)
Яъни икки яратувчи биргалашиб ҳеч қачон бундай аниқ-тиниқ тадбирли, қонуниятлари нозик ва адолатли тартиботни ярата олмас эди.
Шулардан келиб чиқиб аниқ айтишимиз мумкинки, Аллоҳ Таъоло Ўзини “Биз” сўзини ишлатган ҳолда гапириши асло Унинг мутлақ ягона яратувчи эканига асло нуқсон келтирмайди, аксинча Унинг буюклиги ва улуғлигини яна бир бор намойиш қилиб, бизларнинг Унга бўлган иймонимизни янада мустахкамланишига хизмат қилади. Валлоҳу аълам.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Муслим
13.11.2015й.
