Американинг Озарбайжон орқали Евроосиёдаги катта геосиёсий ўйини

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Жанубий Кавказ геосиёсий рақобатнинг энг қизғин нуқтасига айланмоқда. 9 сентябр куни Бокуда старт олган “Мангу биродарлик IV” махсус кучлар машғулотлари ҳам бу жараённинг тасдиғидек кўринади. Ушбу тадбир Туркия, Озарбайжон, Қозоғистон, Ўзбекистон, Қатар ва Покистонни бир майдонга тўплади. Очилиш маросимида нутқ сўзлаган Озарбайжон мудофаа вазири генерал-лейтенант Зокир Ҳасанов шундай деди: “Тўртинчи маротаба ўтказилаётган ва анъанага айланган “Мангу биродарлик IV” кўп миллатли махсус кучларнинг қўшма машғулотлари иштирокчи мамлакатлар ўртасидаги ҳарбий ҳамкорлик, дўстлик ва биродарлик муносабатларининг ёрқин намунасидир”.

Унинг қўшимча қилишича, бу каби машғулотлар нафақат ҳарбий тажриба алмашиш ва амалий кўникмаларни оширишга хизмат қилади, балки халқаро хавфсизликни мустаҳкамлайди ва минтақада тинчликни таъминлайди. Аввалроқ, Озарбайжон армияси НАТОнинг “Agile Spirit 2025” номли кўп миллатли ҳарбий машғулотларида иштирок этган, машғулотлар Грузия ва Туркия ҳудудида бўлиб ўтган эди.

“Мангу биродарлик IV” махсус кучлар машғулотлари АҚШ делегациясининг Бокудаги юқори даражали учрашувлари билан бир вақтга тўғри келди. Америка савдо миссиясининг ташрифи ва “Трамп йўлаги” (TRIPP) лойиҳаси доирасидаги келишувлар Бокуни Вашингтон стратегиясининг марказига айлантирмоқда. Бир вақтнинг ўзида ҳарбий машғулотлар ва иқтисодий-логистик келишувларнинг уйғунлиги АҚШнинг Кавказ ва Марказий Осиё орқали Ғарбга чиқишнинг кафолатли йўлини таъминлаши ҳамда транзит йўллари ва стратегик инфратузилмалар атрофидаги кучлар мувозанатини белгилашига қаратилгандир.

Машғулотлар ўтказилган ҳудуд – Боку ва унинг атрофи – стратегик инфратузилма билан чамбарчас боғлиқ. Боку–Тбилиси–Қарс темир йўли, Боку порти ва Алят эркин иқтисодий зонаси, шунингдек, Боку– Тбилиси–Жайҳун ва Жанубий газ коридори ва муҳокама қилинаётган Зангезур йўлаги ҳам айнан шу ҳудудда кесишади.

Боку–Тбилиси–Қарс темирйўли сўнгги йилларда Евроосиё транзитининг “умуртқа поғонаси”га айланди. Шу сабабдан унинг хавфсизлиги Америка учун ҳаётий аҳамиятга эга. Шу билан бирга, Боку порти ва Алят эркин иқтисодий зонаси “Ўрта коридор”нинг марказий логистика узели сифатида хизмат қилади. Зангезур йўлаги эса, TRIPP лойиҳасининг ҳал қилувчи бўғини. Чунки бу йўлак ишга тушса, Марказий ва Жанубий Осиё, Кавказ ва Яқин Шарқ логистика занжирига боғланади, Боку–Тбилиси–Қарс темирйўли, Боку порти ва Алят эркин иқтисодий зонаси билан уйғунлашиб, Евроосиё транзит тизимини тубдан ўзгартиришга қодир янги логистика узели пайдо бўлади. Ва шундай қилиб, АҚШнинг TRIPP ташаббуси учун ҳал қилувчи бўғин шаклланади. Вашингтон бу йўл орқали Кавказ транзитини ўз назорати доирасига олиб, Россия ва Эронни четлатиш, Хитойнинг “Бир макон – бир йўл” дастурини эса чеклаб қўйиш имкониятига эга бўлади.

Таъкидлаш жоизки, бу жараёнда асосий ролни Туркия ўйнаяпти. У нафақат Озарбайжон, балки Қозоғистон ва Ўзбекистонни ҳам узоқ муддатли стратегик ҳарбий ҳамкорликка жалб қилмоқда. Бундан ташқари, Кавказдаги анъанавий ҳарбий кадрлар мактаби Москва орқали шаклланиб келган эди. Туркия эса бу ҳужайрани кесиб ташлашга ҳаракат қилмоқда. “Мангу биродарлик IV” машғулотлари Россиянинг Кавказдаги таъсири пасайганини янада яққол кўрсатди.

Жанубий Кавказ бугун глобал рақобатнинг муҳим геосиёсий нуқталаридан бирига айланди. Марказий Осиё давлатлари учун бу ҳудуд Европа ва Яқин Шарқ бозорларига чиқиш имкониятини кенгайтирса-да, бироқ Ўзбекистон ва Қозоғистоннинг ушбу жараёнлардаги иштироки Вашингтоннинг минтақадаги катта геосиёсий ўйинига қўшилаётганидан далолатдир. Хусусан, бу иштирок Тошкентнинг кўп векторли сиёсатида Ғарбга яқинлашаётганини очиқ ифода қилади.

Бу ҳолат Москва ва Пекинга ёқмаслиги аниқ. Лекин улар Ўзбекистон ва Қозоғистонни АҚШнинг Туркия орқали олиб бораётган катта ўйинидан узил-кесил ажратиб ололмайди. Шунга қарамай, Марказий Осиёдаги энг йирик икки қўшни куч “Ғарбга оғиш” стратегиясини кучайтирса, Москва ва Пекин ҳам уларга нисбатан босим ричагларини кучайтириши мумкин. Улар қуйидагича кўриниш олади:

1. Россия мигрантларга босимни кучайтириши;

2. Қозоғистон нефтини Европа бозорига чиқишда транзит назорати орқали босим воситаси сифатида ишлатиши;

3. Ўзбекистон газ импорти бўйича Россияга боғлиқ – “Газпром” билан тузилган шартномалар Тошкентга стратегик босим омили бўлиб хизмат қилиши мумкин.

4. Россия Қозоғистоннинг ОДКБ аъзолигидан фойдаланиб, “мустаҳкам блок интизоми” талаб қилиши;

5. Россия медиа майдонида Қозоғистон ва Ўзбекистонни обрўсизлантириши мумкин.

Хитой ҳам ўз навбатида:

1. Қарз дипломатияси.

Хитой Марказий Осиёдаги йирик инфратузилма лойиҳаларини, айниқса “Бир камар – бир йўл” доирасидаги темирйўл ва энергетика тармоқларини кредитлар орқали молиялаб келмоқда. Ўзбекистон ва Қозоғистондаги катта қийматли лойиҳалар – йўллар, газ қувурлари, саноат корхоналари Хитойнинг Эксимбанки ва давлат фондлари қарзлари ҳисобидан амалга оширилмоқда. Шу боис Пекин қарзни қайтариш ёки қайта қуриш масаласини босим воситаси сифатида ишлатиши мумкин.

2. Қозоғистон ташқи савдосининг 20% дан ортиғи Хитойга тўғри келади. Ўзбекистон учун ҳам Хитой энг йирик савдо ҳамкорларидан бири. Савдодаги чекловлар иқтисодий зарба бериши мумкин.

3. Хитойдан оқиб келувчи Иртиш ва Или дарёлари Қозоғистон сув хавфсизлиги учун ҳаётий аҳамиятга эга. Пекин сув сиёсати орқали Нур-Султонга босимни кучайтириши мумкин.

4. Хитой “экстремизм хавфи”ни рўкач қилиб, терроризмга қарши ҳамкорлик остида босим қилиши мумкин.

Ўзбекистон ва Қозоғистон ҳукуматлари қайси геосиёсий кучнинг режасига юришидан ёки қай бирининг босимига учрашидан қатъий назар, охир-оқибатда барча оғир зарба ва машаққатлар халқнинг елкасига тушиши табиий. Зеро, катта ўйинчилар учун бу – рақобат саҳнаси, геосиёсий узеллар ва манфаатлар тақсимоти бўлса, малай режимлар учун қудратлар қаршисида ялтоқланиб, рози қилишга уринишдир. Аммо оддий халқ учун бу – нарх-навонинг ошиши, ишсизлик, қарз юки, миграцион босим ва муқаддасотларига тажовуздир. Шундай қилиб, ҳукуматларнинг геосиёсий саҳнада қўяётган ҳар бир қадами – халқ учун синов ва оғир юкдир. Бу ҳолатга барҳам беришнинг энг тўғри ва самарали ечими эса, барча қудратларни тиз чўктирадиган ва уларнинг Уммат устидаги режаларини барбод қиладиган Рошид Халифалик давлатини барпо қилишдир. Зеро, Росулуллоҳ ﷺ дедилар:

«إِنَّمَا الْإِمَامُ جُنَّةٌ، يُقَاتَلُ مِنْ وَرَائِهِ وَيُتَّقَى بِهِ»

“Имом-халифа қалқондир. Унинг ортида туриб жанг қилинади ва у билан ҳимояланилади”.

Иззатуллоҳ

16.09.2025й