АҚШ қарзининг сабаби ва унинг сиёсий инқироз ҳақидаги гап-сўзлар манзарасида ўсиб бориши
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
АҚШ қарзининг сабаби ва унинг сиёсий инқироз ҳақидаги гап-сўзлар манзарасида ўсиб бориши
Ҳасан Ҳамадон қаламига мансуб
АҚШнинг қарз билан боғлиқ муаммоси 1944 йили имзоланган Бреттон-Вудс шартномасидан бошланди. Ўшанда Америка ўз нуқтаи назарини ўзининг вакили Генри Уайт етакчилигида зўрлаб тиқиштиришга, яъни, долларни олтинга боғланган захира валюта сифатида жорий қилишга муваффақ бўлди. Шундай қилиб, Америка, айниқса, иккинчи жаҳон урушидан кейин барча давлатлардан иқтисодий ва ҳарбий устунликка эга бўлгани учун АҚШ Федерал Резерви исталган вақтда исталган банк учун долларни олтинга алмаштирилиши мажбуриятини олди. Бу шартномада ўша пайтда 1 унция учун курс бўйича 35 доллар тўланадиган бўлган. Бироқ бу келишувларда АҚШнинг доллар бериши ва босиб чиқариши соҳасида қўшимча назорат ва чекловлар жорий қилинмади. Шунингдек, АҚШнинг бундай ғоят хавфли ваколатини назорат қилиш учун мустақил халқаро мониторинг Институти ҳам ташкил этилмади. Аксинча, жуда маккорлик билан бу иш унинг ўзига қўйиб берилди. Афтидан, Бреттон-Вудс шартномаси орқасида турган куч бундай тартиб ва чекловлар нимани англатишини аллақачон билган ва қасддан шундай қилган кўринади. Бу Вьетнам урушидан сўнг янада яққол маълум бўлди. Ўшанда Америка 1956-1975 йиллардаги Вьетнам урушига кирди ва унга уруш харажатларини қоплаши учун кўп доллар керак бўлди, аммо мавжуд доллар етмади. Чунки АҚШ долларига асос-қоплама бўлиш учун нафақат АҚШдаги, ҳатто бутун дунёдаги мавжуд олтин ҳам етмай қолди, кўп доллар босиб чиқаришнинг ҳам имкони қолмади. Бинобарин, Америка долларни рухсат берилган миқдорда босиб чиқариш чегарасидан ошиб ўтди ҳамда олтинга асосламаган ҳолда доллар босиб чиқарди ва бу ҳақда ҳеч кимга маълум қилмади, ҳеч қандай муаммосиз босиб чиқараверди. Ва ниҳоят, 1971 йил асл кризис фош бўлди. Ўшанда Франция президенти Шарль де Голль ўз юртининг марказий банкидаги мавжуд АҚШ долларини олтинга алмаштиришни талаб қилади. Яъни 191 миллион долларни курс бўйича олтинга алмаштиришни талаб қилади, курс бир унция олтин 35 долларни ташкил қилган. Ана шунда Америка бутун дунёнинг кўз-ўнгида энг катта ўғирлик содир этади. Яъни, ўша пайтдаги АҚШ президенти Ричард Никсон 1973 йил ўғирлик баёнотини чиқариб, унда АҚШ долларини олтинга айирбошлаш мажбуриятини бекор қилади. Кейинчалик бу иш Никсон тарсакиси, дея танилди. АҚШ қарзининг асли ва сабаби мана шу.
АҚШ қарзининг ортиб кетишига келсак, бу жуда кўп сабабларга боғлиқ. Жумладан, асосан солиқлардан молиялаштириладиган даромадларга солиштирганда Федерал бюджетдаги давлат харажатлари ошиб кетди. Кейин бу харажатлар вақт ўтгани сари ўсиб борди, айниқса, сиёсий ва мустамлакачилик характеридаги ҳарбий ва иқтисодий харажатлар ортгандан ортди. Унутмаслик керакки, Рейган замонидан бошлаб неоконсерваторлар Чикаго иқтисодиёт мактаби назарияларини қабул қилишди ҳамда 1987 йил Федерал банк миқдорий юмшатиш сиёсатига таянди. Бу сиёсат ҳеч қандай чегарасиз ва тартибсиз валюта чиқаришни англатади. Бу эса, ҳарбий ва иқтисодий харажатлар оқибатида қарзнинг ўсишига асосий омил бўлди. Шунингдек, сармояларни рағбатлантириш, деган ниқоб остида солиқларнинг, хусусан, даромад солиғининг молиялаштириш ролини пасайтиришга олиб келди.
Биз қуйида ерда осмонга чиқиб кетган энг асосий ҳарбий ҳаражатларни эслатмоқчимиз, чунки бу Америка давлатининг биз айтган қарзи кўрсаткичини рекорд даражага олиб чиқди:
– Ўз куч-имкониятларига эмас, бошқаларнинг куч-имкониятлари ҳисобига яшовчи америкалик халқдаги истеъмол маданияти;
– Вьетнам уруши;
– Нефтни дунё миқёсида долларга боғлаб қўйилиши (петро-доллар). Бу Америкага жуда йирик миқдорда доллар босиб чиқариш имкониятини берди, ўз-ўзидан қарзининг чексиз равишда ўсишига олиб келди;
– Совуқ уруш ва унинг барча ҳарбий оқибатлари;
– 2001-2003 йиллари президент Жорж Буш даврида солиқларнинг қисқартирилиши, ўшанда Америка қарзи 1.6 триллион долларга етган;
– Қарзларга юкланган фоизлар;
Ироқ ва Афғонистон урушлари. Бундан ташқари, у ер ва бу ерда ҳарбий провокациялар қилиш, ҳарбий базалар қуриш, ҳарбий агрессиялар олиб бориб, полиция сиёсатини қўллаш;
Халқаро ташкилотлар ва БМТ ташкилотларида қатнашиш. Масалан, Трамп АҚШнинг Жаҳон Соғлиқни Сақлаш ташкилотида қатнашиши 450 миллион доллар, Хитой эса 40 миллион доллар эканини тан олди. Айниқса, НАТО каби ҳарбий алянсларда қатнашиш.
Обама давридаги иқтисодий рағбатлантириш дастурининг 800 миллиард долларга чиқиши;
2010 йилдаги солиқ имтиёзлари. Бу Обама билан Республикачилар ўртасида муроса ечими бўлиб, бу иш ҳақи солиқларини 400 миллиард долларга камайтириш орқали амалга ошган;
2003 йилда дори-дармон учун тиббий ёрдамни 300 миллиард долларга олиб чиқиш;
2008 йилда молиявий соҳани 200 миллиард долларга тежаш;
Хулоса:
Давлат қарзининг гувоҳ бўлаётганимиз суратда ўсиши ҳам, унинг миллий даромадга солиштирилганда бу қадар юқори даражада фарқ қилаётгани ҳам, кўриб турганимиздек, бу АҚШ иқтисодиётида янгилик эмас. Зотан, давлат қарзининг ялпи маҳаллий маҳсулотга нисбатан 90 %га ошиб кетиши биринчи марта бўлаётгани йўқ. Масалан, Иккинчи Жаҳон уруши ортидан ҳам шундай бўлган, ўшанда 1940 йилдаги АҚШ давлат қарзи ялпи маҳаллий маҳсулотга нисбатан 52 %ни ташкил қилган бўлса, 1946 йилда бу 121 %га етган. Бу фоиз деярли доимий равишда пасая бошлади ва 1981 йилга келиб, 32.5 %ни ташкил қилди. Яъни, АҚШ иқтисодиёти қарз билан маҳсулот ўртасидаги бу даражадаги фарқни камайтиришга муваффақ бўлди ва ҳолат қайта ўз ўрнига тушди.
Шу ерда бир нарсага тўхталмоғимиз лозим бўлади. Гап шундаки, айниқса, АҚШнинг қарзи бошқа давлатлар қарзидан фарқли ўлароқ, бу давлат иқтисодиёти юқори қарз нисбатини ҳал қилиш-тенглаштира олиш қобилиятига эгадир. Ялпи ёки жамоат мулки ҳисобида бўлсин, Америка давлати қарзи долларга боғланган, яъни, шу давлатнинг валютасида ўлчанади ва бу бошқа давлатларда топилмайдиган ва Америкагина эга бўлган асосий хусусиятдир. Бу эса, ўз-ўзидан шуни англатадики, Американинг давлат қарзини тўлаши эҳтимоли юздан нолдир. Чунки энг ёмон тахминни оладиган бўлсак, қачон давлат қарзини тўлаш масаласида АҚШ ҳукуматининг шляпаси тор келиб қолса, унинг учун бунинг йўли осон: давлат қарзининг тўланишини доллар босиб чиқариш орқали таъминлайди-қўяди ва бунинг оқибатида келиб чиқадиган инфляциянинг юқори даражасини ўз зиммасига олади-ўзи кўтаради. Сўнг доллар қиймати пастлайди, бинобарин, иккинчи томондан, давлат қарзи қиймати пастлаб, сиёсий қарорга биноан, қарзнинг даҳшатли рақамлари камаяди.
Бошқача ибора билан айтганда, доллар халқаро валюта тизимида асос бўлиб қолмоқда. Бу молия ва резервга оид муомалаларда энг кучли тизим бўлиб, айни хусусият қарзларни кўплаб доллар босиб чиқариш орқали ёпишда кўринмоқда, бошқа давлатлар эса, бу хусусиятдан маҳрум қолмоқда. Бир томондан шундай. Бошқа томондан, АҚШ қарзининг бир кун портловчи пуфак экани ҳақида гапираётганда кўпчилик асосий нарсани гапиришдан ўзини олиб қочади. Бу АҚШ қарзининг фақат миллий даромаднинг ўзига солиштиргандаги ҳажмидир. Одамларнинг бундан кўз юмишлари нотўғри ва калтабинликдир. Билъакс, қарз масаласини унинг тўғри тенгламаси орқали ўрганмоқ лозимдир ва давлат қарзининг портлаши ва вайронагарчилик ҳақида гапирувчиларда бундай ўрганиш йўқ. Ушбу тенглама Америка қарзлари сонининг дунё давлатлари олдидаги қарзларига нисбатан ўртача фарқидир. Шу билан бирга, қарз масаласини ўрганганда Америка активлари ҳажмини ҳам билиш керак. Бунда нақд пул билан эмас, хаёлий маблағлар билан ўлчанади, масалан, солиқлар, сланец нефти, минерал бойликлар, денгиз ва қуруқлик бойликлари кабилар каби. Гап Америка активларининг келиб чиқиши ҳақида кетмоқда. Ҳали бу ёқда солиқ тўлатиш ва унинг оғирлигини тўловчига юклаш, харажатлар чиқимини озайтириб, унинг оғирларини бошқаларга юклаш каби Американинг товламачилиги натижасидаги беқарор киримлари ҳам борки, булар ҳозирда Трамп сиёсатида яққол кўзга ташланмоқда.
Кризислар ва қарзлар муаммодир, бунга эътиборсиз қарамаслик керак. Бу шундай бир оғир масалаки, ҳар қандай давлат ортида тутувчи кучлардан уни ҳал этувчи стратегия ва сиёсатлар ишлаб чиқишни талаб қилади. Ҳозирда Трамп маъмурияти шу иш билан банд. Шу сабабдан бу маъмуриятнинг давлат қарзининг суръат билан ўсишига нисбатан харажатларни сезиларли равишда озайтириш билан курашаётганига ҳамда АҚШнинг халқаро мажбуриятлари, харажатлари ва зўравонлигини қайта кўриб чиқаётганига гувоҳ бўлмоқдамиз. Шунингдек, кампаниялар ишини ҳам, солиқ жойларига зарба беришни ҳам, хориждаги америкаликларга солиқ солишни ҳам, савдо урушини ҳам, ҳаммасини қайта текшираётганини кўряпмиз. Бироқ бу ерда шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, Американинг вайрон бўлишига фақат унинг қарзи сабаб бўлмайди. У тобора ўсаётган қарзларини ҳал қилишга қодир давлат. Аммо бунинг учун Трамп кабиларнинг маъмурияти орқали эмас, балки доно сиёсат юргизувчи сиёсий маъмурият орқали соғлом стратегия ишлаб чиқиши керак. Тўғри, Америка урушлари орқали иқтисодиёти учун баъзи маблағларни қўлга киритишга муваффақ бўлиши мумкин. Аммо масала фақат мол тўплаш эмас. Балки масала сиёсий ақлларнинг етарлича мавжуд бўлишидадир, анави очкўз ва расво савдогарнинг ақли керак эмас. Ҳатто бошида Американинг ривожланаётган пайтдаги сиёсий ақллар орқали ҳал этмоқ даркор.
Роя газетасидан олинди
