بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

ҚАРИНДОШЧИЛИК ВА НАФАҚА
ТАРЗИДА САРФЛАШ ТАСАРРУФИ ҲУҚУҚИ

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Қуръони Каримнинг бир неча оятларида исроф сўзи ворид бўлган:

وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا 

– “Улар эҳсон қилган вақтларида исроф ҳам, хасислик ҳам қилмаслар, ана ўша ўрта-мўътадил бўлур”,  (Фурқон:67) бу оятда исроф гуноҳ ишларга қилинган сарфдир. Савоб ишларга қилинган сарф – исроф эмас. Оятнинг маъноси: молингизни гуноҳ ишларга сарфламанглар ва мубоҳ ишлардан қизғонманглар, фақат мубоҳдан кўра яхшироқ ишларга, яъни тоатларга сарф этинглар, деганидир. Демак, мубоҳдан бошқасига сарфлаш айбдир. Мубоҳдан қизғаниш ҳам айбдир. Мубоҳ ва тоатларга сарфлаш эса фазилатдир. Аллоҳ Таоло айтади:

وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ 

– “Исроф қилманглар! Албатта, У исроф қилувчиларни севмас”,  (Анъом:141) бу оятда Аллоҳ Таоло исрофни, яъни гуноҳларга сарфлашни мазаммат қиляпти. Исрофгарлар сўзи, Аллоҳнинг зикридан юз ўгирувчи, маъносида ҳам келган. Аллоҳ Таоло айтади:

فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ 

– “Энди қачонки Биз ундан мусибатини кеткизсак, гўё (ҳеч қачон) ўзига етган бало-мусибатдан Бизга илтижо қилмагандек (юз ўгириб) кетур. Ҳаддан ошувчи кимсаларга ўз қилмишлари мана шундай чиройли қилиб қўйилди”, (Юнус:12) яъни шайтон васваса қилиб, исрофгарларнинг зикрдан юз ўгиришлари ва шаҳватларга эргашишларини чиройли қилиб кўрсатди. Бу ерда Аллоҳнинг зикридан юз ўгирувчилар, исрофгарлар, деб номланяпти. Исрофгарлар сўзи ёмонликлари яхшиликларидан ошиб тушганлар, деган маънода ҳам келган. Аллоҳ Таоло айтади:

لا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلا فِي الآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ 

– “Шак-шубҳа йўқки, албатта сизлар мени чақираётган бутларингиз на дунёда ва на охиратда даъват қила олмас.   Албатта, Аллоҳга қайтишимиз бордир. Дарҳақиқат, ҳаддан ошувчи кимсаларгина дўзах эгаларидир”. (Ғофир:43)

Қатода, бу ердаги исрофгарлардан мурод, мушриклардир,   дейди. Мужоҳид эса, исрофгарлар ноҳақ қон тўкувчилардир, дейди. Яна бир қавлда ёмонликлари яхшиликларидан ошиб кетганлар исрофгарлардир, дейилган. Исрофгарлар сўзи бузғунчилар, маъносида ҳам ворид бўлган. Аллоҳ Таоло айтади:

فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِي  وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الأَرْضِ وَلاَ يُصْلِحُونَ 

– “Бас, Аллоҳдан қўрқинглар ва менга итоат этинглар! Ер юзида бузғунчилик қиладиган ва ўнглай олмайдиган ҳаддан ошувчи кимсаларнинг амрига итоат этманглар!”,  (Шуаро:150-152)                      бу оятларнинг биронтасида исрофнинг луғавий маъноси мутлақо қўлланган эмас. Ҳаммасида фақат шаръий маънолар ирода қилинган.  Бу сўз сарфлаш сўзи билан ёнма-ён келса, гуноҳ ишга пул ишлатиш, маъносидадир. Уни луғавий маънода тафсир қилиш жоиз эмас.  Чунки Аллоҳ бу билан муайян шаръий маънони ирода қилган.  Совуришнинг ҳам шаръий маъноси, молни ҳаром ишларга сарфлашдир. Аллоҳ Таоло айтади:

وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا  إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ 

– “Исрофгарликка йўл қўйманг! Чунки исроф қилувчилар шайтонларнинг дўстлари бўлган кимсалардир”. (Исро:26,27)   

Яъни ёмонликда уларга ўхшаганлардир. Мазамматнинг чўққиси – мана шу. Чунки шайтондан ҳам ёмонроқ маҳлуқ йўқ. Бу ердаги совуриш молни нолойиқ жойга сочишдир.

(Давоми бор)

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

02.03.2019й.