بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

ҚАРИНДОШЧИЛИК ВА НАФАҚА
ТАРЗИДА САРФЛАШ ТАСАРРУФИ ҲУҚУҚИ

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Мақолаларимизнинг аввалги сонларида Мулк кўпайтиришнинг ман қилинган йўллари бўлими орқали шаръан жоиз бўлмаган йўл билан мулк кўпайтиришнинг ҳаромлигини қатор шаръий далиллар асосида исботлаб бердик. Бугунги мақоламизда  Қариндошчилик ва нафақа тарзида тасарруф ҳуқуқи мавзуси билан таништирамиз.

Қариндошчилик ва нафақа тарзида тасарруф ҳуқуқи

Нафақа қилиш ҳам тасарруф ҳуқуқидандир. У эвазсиз сарфлашдир. Эвазли сарфлаш нафақа дейилмайди.  Аллоҳ Таоло айтади:

وَأَنفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ

  – “Аллоҳ йўлида сарфланглар!”, (Бақара.195)

яна айтади:

وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ 

 – “…Биз ризқ қилиб берган нарсалардан инфоқ-эҳсон қиладиган тақволи кишилар…”,     (Бақара.3) 
яна айтади:

لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ 

– “Бойлик эгаси бойлигидан сарфласин”.     (Талоқ.7)

Ислом бу йўлга ҳам юриб, нафақа қилинадиган жойларни белгилаб, унга қонун-қоидалар чиқариб қўйган. Мол эгасига тасарруфни мутлақ топшириб, хоҳлаганча сарфлашига қўйиб бермайди. Балки унга ҳаётлигида ҳам, ўлганидан кейин ҳам қандай тасарруф қилишини белгилаб беради. Шахснинг ўз мулкини бошқага эвазсиз ўтказиши ё уни одамларга бериб юбориши билан ёки ўзига ва қарамоғидагиларга сарфлаши билан бўлади. Бу сарф ҳаётлигида совға, ҳадя, нафақа кабиларни қилиши билан, вафотидан кейин эса васият кабилар билан бўлади. Ислом бу тасарруфга аралашиб шахсни уруш чоғида мусулмонга қарши кучлантирадиган нарсани душманга бериш ёки ҳадя қилишдан қайтарган. Шунингдек, ўзи ва қарамоғидагиларнинг ҳожатига ярашасини олиб қолгандан кейингина қолганини бериш, ҳадя ё садақа қилишга буюради. Ўзи ёки қарамоғидагилар муҳтож бўла туриб берса, берганларининг ҳаммаси – бекор. Пайғамбар с.а.в.:

خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى، وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ  

“Энг яхши садақа беҳожатлик ортидан қилинганидир ва уни қарамоғингдагилардан бошлагин”, дедилар. Бу ҳадисни Бухорий Абу Ҳурайрадан ривоят қилган. Дорамий Жобир ибн Абу Абдуллоҳдан ривоят қилади: 

«بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ ، إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ بِمِثْلِ الْبَيْضَةِ مِنْ ذَهَبٍ، أَصَابَهَا فِى بَعْضِ الْمَغَازِى (قال أحمد: فى بعض المعادن وهو الصواب) فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، خُذْهَا مِنِّي صَدَقَةً، فَوَاللَّهِ مَالِي مَالٌ غَيْرُهَا، فَأَعْرَضَ عَنْهُ، ثُمَّ جَاءَهُ عَنْ رُكْنِهِ الْأَيْسَرِ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ جَاءَهُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ: هَاتِهَا، مُغْضَبًا، فَحَذَفَهُ بِهَا حَذْفَةً لَوْ أَصَابَهُ لَأَوْجَعَهُ، أَوْ عَقَرَهُ، ثُمَّ قَالَ: يَعْمِدُ أَحَدُكُمْ إِلَى مَالِهِ، لَا يَمْلِكُ غَيْرَهُ، فَيَتَصَدَّقُ بِهِ، ثُمَّ يَقْعُدُ يَتَكَفَّفُ النَّاسَ. إِنَّمَا الصَّدَقَةُ عَنْ ظَهْرِ غِنًى. خُذِ الَّذِي لَكَ، لَا حَاجَةَ لَنَا بِهِ، فَأَخَذَ الرَّجُلُ مَالَهُ» 

  “Пайғамбар с.а.в.нинг ҳузурларида эдик. Бир киши тухумдек келадиган олтинни кўтариб кириб келди. Унга бир ғазотда эришган экан. (Аҳмад, бир кондан олган экан, дейди. Шуниси – тўғри) У эй Расулуллоҳ, шуни мендан садақа сифатида олинг, Аллоҳга қасамки, менинг шундан бошқа молим йўқ, деди.   Пайғамбар с.а.в. ундан юз ўгирдилар. Чап ёнларидан келиб, яна шундай деди. Сўнг олд тарафларидан келиб яна ўша сўзни айтди. Шунда Пайғамбар с.а.в. ғазабланиб, бер, дедилар-да, уни шундай улоқтирдиларки, агар унга текканида оғритган ёки ярадор қилган бўларди. Кейин, бирингиз бошқа мулки бўлмаса ҳам бор нарсасини садақа қилиб юборади-да, сўнг одамлардан тиланиб ўтиради, беҳожатлик ортидан қилинган садақагина садақа ўрнига ўтади, ол бунингни, биз унга муҳтож эмасмиз, дедилар. Ҳалиги киши молини олди».  Инсоннинг ўзи ва қарамоғидагилари учун олиб қолган бойлиги зарурий ва камолий эҳтиёжларига етадиган молдир. Ейиш, кийиш, жой зарурий эҳтиёж ҳисобланса, одамлар орасида одат тусига кирган оддий яшаш тарзи камолий эҳтиёжларга киради. Бу нарса ўзи ва қарамоғидагиларнинг атрофидаги одамлар каби яшаш тарзи даражасини сақлаб қолгани ҳолда одатдаги эҳтиёжига қараб белгиланади. (Давоми бор)

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

20.02.2019й.