Қазо ва қадарни тушуниш сари

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Исломда инсоннинг ҳаётий нуқтаи назарини шакллантиришдаги муҳим бўлган омиллардан бири қазо ва қадар масаласини тушунишдир. Афсуски, бугунги кунда қазо ва қадар масаласи минтақамизнинг кўплаб мусулмонлари томонидан тушунилмай қолиб кетаётган исломий тушунчалар жумласидан ҳисобланади. Албатта, ўзи тушунилмаган мавзунинг аҳамияти ҳам тушунилмаслиги табиийдир. Қазо ва қадар мавзусида дастлаб англаб олиниши керак бўлган масала шуки, бу ерда айтилаётган қазо ва қадар, дея номланган масала алоҳида келадиган қазо ёки қадар мавзуларига алоқаси йўқ. Чунки алоҳида келган қазо ҳамда қадар жумлалари оят ва ҳадисларда келган бўлиб, келишига кўра маънолари қазо ва қадар, дея номланган масаладан бошқа. Бу масала саҳоба р.а. лар замонидан кейин вужудга келган воқеликлар устида келиб чиқди. Саҳоба р.а. лар даврида бундай масала кўтарилиб баҳс қилинадиган воқелик бўлмаган, улар бу мавзуни шундай ҳам тиниқ тушунганлар. Шунинг учун қазо ва қадар, дея номланган масалада бу сўзлардан қандай маъно кўзланаётганини билиш учун шу масала кўтарилган даврда бу мавзуда олиб борилган баҳсларга мурожаат қилиш керак бўлади.

Демак, қазо ва қадар, дея номланган масалада ўша даврда бу масала устида баҳс олиб борилганда бу сўзлардан алоҳида маъно кўзланган. Қисқа қилиб айтганда, айнан шу масаладаги қазо сўзидан амалларга тааллуқли маъно кўзланган. Қадар сўзидан эса, нарсаларнинг хосса-хусусиятлари назарда тутилган.

Инсоннинг ҳаётидаги барча амаллар ўрганиб чиқилса, бу амаллар икки доира ичида содир бўлиши тушунилади. Биринчиси, инсон ўзи ҳукмронлик қилиб ўз ихтиёри билан бажарган амаллар. Иккинчиси, инсоннинг устидан ҳукмронлик қиладиган, инсоннинг ихтиёрисиз содир бўладиган амаллар. Инсон устида содир бўладиган, ихтиёрига қарамайдиган, инсон тўхтата олмайдиган ва ўзгартира олмайдиган амаллар қазо, дейилади.

Ҳар бир инсон ўз ихтиёри билан бажарадими ёки унинг устида содир бўладиган амалларми, фарқи йўқ, барча амалларда нарсалар иштирок этади. Эътибор берилса, шу нарсаларнинг ўзига хос бириктирилган хусусиятлари бўлиб, бу хусусиятлар Аллоҳ Таоло томонидан шу нарсага доимий ва ўзгармас тарзда бириктирилиб яратилган. Бу нарсалардаги доимий ва ўзгармас хусусиятлар шу нарсаларнинг қадари ҳисобланади.

Юқорида айтиб ўтганимиздек, қазо ва қадар масаласи муҳим мавзулардан ҳисобланиб, уни ҳар бир мусулмон тушуниб олиши керак. Чунки бу мавзу мусулмоннинг иймонига ва тўғридан тўғри амалига таъсир кўрсатиб, бу масалани тўғри тушуниш яшаш тарзини тўғри шакллантириши учун сабаб бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

05.09.2020й