بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Бошқарув қандай бўлади ёки сиёсат ким учун?

Ассалому алайкум азиз биродарлар!

Бизнинг урф одатлар ва маросимлар жуда ажойибда, бу кунингизда, маҳалла кўй, қариндош уруғ айниқса синфдошлар, яқин дўстлар сизни эшик олдига ўтиргизиб қўйишиб, ўзлари югуриб – елиб келган меҳмонларга хизмат қилишади. Бу кунда ёзилган дастурхон ҳаммани хурсанд қилиш учун ноз-неъматлар билан тўлдирилади. Дўстларни эслаб бир воқеа эсимга тушди.

Хар ойни охирги шанбаси синфдош дўстлар билан ўтирамиз, бизда буни кимдир “гап” деса, кимлардир “шанбалик” дейишади. Бу кунда бир ой мобайнида кўришмаган ўртоқлар билан учрашиб, хар хил мавзуларда сухбатлашамиз, гоҳида сухбат жиддийлашиб, сиёсатга “аралашиб” ҳам турамиз, чунки шунақа вақтларда ичимизда сақланиб қолган ғуборларни чиқариб олмасак, яна ким билан бунақа гаплашардик. Ҳаммага ҳам бундай гапларни айтиб бўлмайди.

Шундай кунларнинг бирида, мен ўтиришга кечикиб бордим. Борганимда дўстларим тўпланиб бўлган, сухбат қизиётган эди. Ҳаммалари билан кўришиб, ўтирдим-да сухбатга қулоқ солдим. Анчагина жиддийлашган сухбат Ўзбекистон бошқарув тизимидаги шахслар хақида борарди. Бир фермер дўстим (овозини пастлатиб) “Яқинда туманимизга вилоят хокими келди, фермерлар ишини текшириш учун, шунда кўп фермерларни қувиб юриб урди” – деди, худди шу мавзу бўйича бошқаси “Шунда туман хокими ўринбосари нима қилганини эшитдингми?! – деди, туман хокими ўринбосарини ҳам вилоят хокими урмоқчи бўлибди, туман хокими ўринбосари эса қочиб қолибди” – деган эди даврадаги ҳамма кулиб юборди. Мен ҳам кулдим, лекин бу холат асли кулгилимикан? дея ўйланиб қолдим. Кулги тинчигач, яна бири “Балиқ бошидан…” – деди, нима демоқчи экан деб турсак, “Президент ҳам хоким, вазирларни аямай ураверар экан” – деган эди, ичимиздан кимдир “Бўлди, эй эртага ҳаммамизни олиб кетмасин” – деди, шундан сўнг яна бошқаси қўшилиб “Тўғри айтади сиёсатга аралашмай тек юриш” – дейиши билан, бир дўстимиз “Ҳамма ерда шу гап сиёсатга “аралашма”, хатто уйда ҳам давлат хақида фикр билдира олмайсан. Нимага бошқа давлатларда хатто президентини судгача беришади, бизда-чи хокимлар, милиция ходимлари, у ёғда турсин, электр, газ хақида ҳам хеч кимга гапира олмайсан, мана мисол президентни қизи уй қамоғида эмиш, айтишларича Иноятов қизи билан отасини уруштириб қўйган, ким билан гаплашсангиз “Эхтиёт бўлиб гапир” – дейди, худди сен катта жиноят қилаётгандай, баъзида хайрон бўламан, шу президентни, депутатларни биз сайлаганмизми? Улар бизни муаммоларимизни ечиб бериши керак, лекин булар устимизда туриб олиб хохлаганларини қилишаяпти. Биз ҳам худди бу нарсаларни кинода кўраётгандай, бизга хеч қанақа алоқаси йўқдай умуман эътибор бермаймиз. Озгина фикр юритайлик. Маҳаллада ён қўшнингни, бирор қариндошингни, ака-укангни, милиция ёки МХХ (СНБ) ходимлари олиб кетади, қамайди, бирортаси нимага олиб кетдинг? бу одам яхши одам эди, қанақа айб қилди? далилинг борми? деб сўрай олмайди. Эртага болаларимизни ёки ўзимизни олиб бориб, хохлаганларича қийнаб, хорласалар, бошқалар худди, сени олдин танишмагандай, сен бу ерларда яшамагандай, сени нима бўлаётганинг уларни қизиқтирмаса, бу худди “Бўри бир эчкини бўғизлаб кетсаю” сен “ ҳа майли, бўрини хаққи эканда” – деб қўяқолсанг. Сиёсат экан деб, хохлаганларини қилишаверадими. Ўзи сиёсат қанақа бўлиши керак, мана ичимизда олий маълумотлилар бор, бизга тушунтириб беринглар” – деб Россияда ўқиб келган оғайнимизга қаради. У “Сени гапларинг тўғри, мен ҳам шу тўғрисида гаплашмоқчи эдим, чунки яқинда бир китоб ўқидим, билганларимни сизларга етказмасам гуноҳкор бўлар эканман, шунинг учун сизларга ўз билганимча тушунтириб берсам”- деди ва ўзгача бир иштиёқ билан тушунтиришни бошлади:

“Сиёсат – ҳалқнинг ички ва ташқи муносабатларини бошқариш, сиёсат – давлат ва халқ тарафидан олиб борилади. Давлат ушбу бошқарувни амалда бевосита олиб боради, халқ эса, давлатни бу бошқарувни қандай олиб бораётгани устида муҳосаба (халқ давлатнинг қилаётган ишлари тўғрисида хисобот талаб қилиши) қилади.”

Сизларга бу тўғрисидаги тушунчаларимни айтсам. Сиёсат – қисқача қилиб айтсак бошқариш экан. Бир назар солсак, бошқарувчи фикр бериб, унга тушунтиради ва қўл остидагиларнинг фикрлари, қизиқишлари билан хисоблашади, инсонни ўз ихтиёри билан бошқаради. Бошқача бошқарув ҳам бор, бунда бошқарувчи қўл остидагиларни қаттиқ қўллик билан, уларга тахдид қилиб (ошкора кўринмаса ҳам, тахдиднинг яширин усулларидан фойдаланиб), қўрқитиб, фикрлари ва қизиқишларини хисобга олмаган холда, фақат ўзиникини маъқуллатиб бошқаради, бу бошқарув зулм ва хорлаш билан бошқаришдир. Эътибор берсак, хозир бизлар гаплашаётган хокимлар ёки уларнинг устидагилар, то президентгача, шу кўринишда бошқаришяпти, яъни фақат ўзиникини маъқул дейди, бу буйруқлари халқ учун нима манфаат келтираётгани билан хисоблашиб ўтирмайди. Бу бошқарувчига хос бўлган жихатлар эди, энди бошқарувда қўл остидагиларнинг ўрни қанақа, яъни бошқарувчи нимани буюрса шуни қилишга мажбурми улар ёки бошқарувда уларнинг ҳам вазифалари борми? Бу холатни хокимлар мисолида кўрсак, яъни фуқаролар хокимлардан қилган ва қилаётган ишлари бўйича беъмалол хисоб сўрашга хақлари бор, у ишлар моддий маблағ томониданми ёки маънавийми фарқи йўқ. Бошлиқ қўл остидагиларга хисоб беришга мажбур.” – деб гапини якунлаб улгурмасидан, бир дўстимиз ажабланиб: “Бундай сиёсат қаерда бор экан-а?” деб сўраб қолди ҳўрсиниб. Олий маълумотли дўстимиз: “Шу саволни кутгандим” – деди ва қолганларга қаради, савол берган: “Давом этавер бўлмаса” – деб қолганларга “Нима дейсизлар, давом этсинми” – деган эди, ҳамма мақуллади. Мен ҳам ростдан қизиқиб қолгандим. У давом этди “Айнан худди шундай бошқарув Ислом динида бор, мисол учун Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламни хаётлик даврларидаги маълумотларни кўрайлик, ёки Уларнинг вафотларидан кейин, Ҳалифа бўлган саҳобаларни қандай бошқарганлари тўғрисидаги маълумотларни кўриб чиқайлик. Масалан ичингизда диний китоблар ўқиб юрганларинг бўлса билса керак, Хазрати Умар (РА) Халифа бўлганларида, минбарга чиқиб, “менинг хатоларимни кўрсатган инсондан Аллоҳ рози бўлсин” – деган маънода сўз айтганида, авом халқ ичидан бир киши ўрнидан туриб, “Эй Умар, агар сен хато қилсанг сени мана бу тўғрилайди” – деб қўлидаги қилични кўрсатган. Бу китобларда ёзилган нарсалар хаммаси воқеликда бўлган воқеалар. Қанақадир эртак – ривоят эмас. Бу билан Ислом бошқаруви ўша даврда ҳам, хозирги вақтга қадар ҳам, энг одил ва инсонларни бахтли қиладиган бошқарув бўлганлиги кўринади. Энди, нима учун улар даврида шундай бўлган, хозир унақа эмас? Деган савол туғилади, бу саволга жавоб топиш учун, улар инсонларни бошқаришда айнан қандай қонунлар ёки хукмлар билан бошқарганлигига эътибор берсак – деди ва шкафда турган Қуръон китобини қўлига олиб: – “Мана улар инсонларни нима билан бошқаришган. Биз айтаётган сиёсат, айнан мана шунда. Улар шундан чиқишмаганлиги учун қўл остидагилар бахтли бўлишган ва рози бўлишган. Мана шу Қуръон билан бошқариладиган инсонлар албатта бахтли бўлади ва бунда инсониятнинг ҳамма муаммоларига ечим бор” – деб бир хўрсиндида, “бундан бошқаси билан бошқараётганлар инсонларга зулм қилишади” – деб

… وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أنزَلَ اللّهُ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

“ … Ким Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм юритмаса, бас улар золимлардир”(Моида. 45)

оятини айтди ва “Мана энди сизларга етказдим” – дея ҳаммага қараб чиқди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Абдуллоҳ

15.12.2013й.