Дунё ҳаёти тўғрисида фикрлашнинг аҳамияти
بسم الله الرحمن الرحيم
Дунё ҳаёти тўғрисида фикрлашнинг аҳамияти
Дунё ҳаёти тўғрисидаги умумий фикр (баҳо, ҳукм, хулоса) идрок қилинмас экан, бу ҳаётда қандай яшаш кераклиги англанилмайди
Инсон нима учун дунё ҳаёти тўғрисида фикрлаши керак? Бизда аввало мана шу саволга жавоб бўлиши керак. Тасаввур қилинг, қанча инсон бу дунё ҳаёти тўғрисида деярли фикрламай ўтиб кетган, қанчадан қанча инсон бу тўғрида фикрламай яшаб юрибди. Афсуски, фикрламай яшаётганларнинг аксари орамизда. Агар бу саволга жавоб топмай яшайверса нима бўлади? Бу саволга жавобни бугунги кундаги асл ҳолатимизни англаб турган инсонларга айтишни кераги йўқ, улар шундай ҳам вазиятни тушуниб турибдилар. Лекин бу саволга жавобни билмайдиганларга эса, уни тушунтириш керак. Чунки агар инсон бу дунё ҳаёти ҳақида фикрламаса, дунё ҳаётининг нима эканлигини ақлан идрок қилиб олмаса, ўзининг аслида нима эканлигини ва нима учун яшаётганлигини англай олмайдиган ҳайвон каби яшаб ўтиб кетаверади. Тўғри, инсонга ўхшаб яшайверади, лекин бу яшашдан ва амалларидан асл моҳиятни идрок қилмайди. У яшаш жараёнида кўр-кўрона тақлид қилишга мажбур бўлади.
Инсоннинг дунё ҳаёти нима эканлигини англай олмаслиги ундаги ечилмаган энг катта муаммодир. Бу муаммонинг ечилиши яшаш жараёнида тўқнаш келинадиган бошқа муаммоларнинг ечилишига асос бўлади. Агар унинг ўзи бу катта муаммони ечиб олмаса, яшаш жараёнида тўқнаш келинадиган муаммоларга ечимни бошқалардан (бошқа эътиқоддагилардан) излашга ва оқибатда шу бошқаларнинг ечимлари бўйича тақлидан ҳаракат қилишга мажбур бўлади. Бу эса инсоннинг тубан фикрли эканлигига далолат қилади. Натижада у ўзининг яшаш тарзини тубанлаштиради. Бу эса ўзи тақлид қилаётган бошқа ечим эгалари олдида хор бўлишига сабаб бўлади. Чунки у ўз муаммоларини ҳам еча олмайдиган ва шу муаммоларини ечиш учун бошқаларга муҳтож бўлган инсон ҳисобланади.
Инсоннинг яшаш жараёни ўз муаммоларига ечим излаш ва топилган ечимни татбиқ қилган ҳолда шу муаммоларини ечишдан иборат. Инсон тирик экан унда муаммолар вужудга келаверади, чунки бу муаммоларнинг келиб чиқиш манбаи инсоннинг табиатидир. Демак, инсон ҳаётий муаммоларини ечиш учун ўз йўлини тўғри белгилаб ола билмас экан, ўзи-ўзидан, табиий равишда бошқаларга тақлид қилишга мажбур бўлади. Кўриниб турибдики, яшаш учун тақлиднинг вужудга келишига сабаб яшаш тарзини шакллантиришда ўзи таяниши керак бўлган асосни тушунмаганлиги. Энди шу тақлиднинг кўр-кўрона бўлишлигига сабаб эса, тақлид қилинаётган яшаш тарзининг ҳам асосини тушунмаслигидир. Бундай ҳолатлар дунё ҳаёти тўғрисида фикрланмаганлиги ортидан пайдо бўлди.
وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولـئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً
– “(Эй инсон), ўзинг аниқ билмаган нарсага эргашма! Чунки қулоқ, кўз, дил – буларнинг барчаси тўғрисида (ҳар бир инсон) масъул бўлур (яъни эшитган, кўрган ва ишонган ҳар бир нарсаси учун киши қиёмат кунида жавоб беради)”. (Исро:36)
Инсон ақлли жонзот, шунинг учун у дунё ҳаёти тўғрисида фикрлашга чақирилади.
Аллоҳ Таоло шундай дейди:
أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ وَإِلَى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَتْ وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ
– “Ахир, улар туянинг қандай яратилганига; осмоннинг қандай кўтариб қўйилганига; тоғларнинг қандай тикланганига ва Ернинг қандай ёйиб-текислаб қўйилганига (ибрат назари билан) боқмайдиларми?” (Ғошия:17-20)
Инсон ўзининг ҳаёт йўлини белгилаб берувчи асосни шу ақли ёрдамида топиб олиши керак. Дунёда яшашнинг ҳар хил йўллари бўлиб, бу йўлларнинг қайси бири аслида тўғри эканлигини аниқлаштириши ва ўзгаларга тақлидан яшашдан қутулиши шарт. Бунинг учун, аввало, дунё ҳаёти тўғрисида фикрлаши керак бўлади. Чунки дунё ҳаётининг нима эканлигини билиш унда қандай қилиб тўғри яшаш кераклигини билишнинг ягона шартидир. Билмаслик эса унда яшашда бошқача фикрлиларга тақлид қилинишининг энг катта сабабидир. Бошқача фикрлиларга тақлид қилиб яшашдан қутулиш учун албатта дунё ҳаёти тўғрисида фикрлаб, у ҳақидаги тўғри бўлган умумий ечимни билиб олиш керак. Бу худди бирор нарсадан фойдаланиш ёки истеъмол қилишда, аввало, унинг аслида нима эканлигини билиш кераклигига ўхшайди. Тўғри яшаш учун дунё ҳаётининг нима эканлигини билиш керак ва буни билиш учун эса, яна таъкидлаб ўтамиз, албатта дунё ҳаёти тўғрисида фикрлаши керак бўлади.
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنْ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
– “Албатта, осмонлар ва Ернинг яратилишида, кеча ва кундузнинг алмашиб туришида, денгизда одамларга керакли нарсаларни олиб юрган кемаларнинг (сузишида) ва Аллоҳ осмондан туширган ва у сабабли ўлик ерни тирилтириб, бор жонзотни тарқатиб-ёйиб юборган сув деган неъматда ва шамолларнинг йўналтирилишида, осмон ва Ер орасидаги итоатгўй булутда — (булутларнинг ҳаммасида) ақлли кишилар учун оят-аломатлар бордир”. (Бақара:164)
وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمّاً وَعُمْيَاناً
– “Уларга Парвардигорларининг оятлари эслатилган вақтда у (оят)ларга гунг ва кўр ҳолларида ташланмайдилар, (балки уларни англаб-билиб амал қилурлар)”. (Фурқон: 73)
Дунё ҳаёти ҳақидаги тўғри бўлган умумий ечим эса, ёрқин фикрлаш орқалигина вужудга келади. Дунё ҳаёти борасида ёрқин фикрлаш дунё ҳаёти билан боғлиқ бўлган жиҳатларни, яъни унинг ўзи ва ундан ташқаридаги нарсалар ҳамда бу нарсаларнинг дунё ҳаётига алоқадорлигини ҳисобга олган ҳолда фикрлашни англатади. Бу жиҳатлардан бирортаси эътиборсиз қолдирилса, ёрқин фикрлаш мукаммал тарзда амалга оширилмаган ҳисобланади. Шунинг учун дунё ҳаёти тўғрисида фикрлаш учун у билан боғлиқ бўлган барча жиҳатлар эътиборга олиниши зарур. Дунё ҳаёти борасида тўғри фикрлаш тўғри натижага олиб боради. Шундагина инсон яшаш тарзини шакллантиришда асос бўладиган тўғри фикр (ақида)га эришади. Дунё ҳаёти борасидаги ечимга эга бўлган, яъни дунё ҳаётининг аслида нима эканлигини идрок қилиб олган инсон эса, ҳаётида дуч келадиган барча муаммоларга ечим қаердан изланишини ва шу ечимлар орқали муаммолари қандай ечилишини яхши англаб олади. Қисқа қилиб айтганда, дунё ҳаётида қандай яшаш кераклигини жуда яхши англаб етади.
Хизб ут Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ
21.09.2018й.
