Олтин даромадлари ва молиявий тузоқ: ХВЖ тавсияси ортидаги асл мақсад
Олтин даромадлари ва молиявий тузоқ: ХВЖ тавсияси ортидаги асл мақсад
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Халқаро Валюта Жамғармаси (ХВЖ) Ўзбекистон иқтисодиётидаги юқори ўсиш суръатларини (2025 йилда 7% ва 2026 йилда 6%) ижобий баҳоламоқда. Бироқ ташкилотнинг 17-25 ноябр кунлари ўтказилган миссияси якунлари бўйича берган асосий тавсияси: “Олтин нархи ошишидан тушаётган қўшимча даромадларни давлат харажатларини тезкор оширишга йўналтирмаслик ва уларни буфер захиралари сифатида тўплаш”. ХВЖ буни расман инфляциянинг олдини олиш ва айирбошлаш курсининг барқарорлигини сақлаш билан изоҳлайди. Аммо геосиёсий жиҳатдан назар соладиган бўлсак, Ўзбекистон каби улкан олтин захирасига эга давлатларга берилган бундай тавсиялар ортида, иқтисодий барқарорликдан кўра, Ғарбнинг узоқ муддатли стратегик манфаатлари ётади.
ХВЖ ва Жаҳон банкининг ривожланаётган давлатларга тақдим этадиган “структуравий ислоҳот” талаблари 1990 йиллардан бери “Вашингтон Консенсуси” сифатида танқид қилинади. Бу талаблар давлатнинг иқтисодиётдаги ролини чеклаш, бозорларни либераллаштириш ва капитал оқимини очишга қаратилган бўлиб, булар Ғарб сармояси ва корхоналари учун қулай муҳит яратади. Нобел мукофоти совриндори, Жаҳон банкининг собиқ бош иқтисодчиси Жозеф Стиглиц ХВЖ дастурларини танқид қилиб, уларнинг стандарт ёндашуви “ривожланаётган давлатлар манфаатларига эмас, Ғарб молиявий доираларининг манфаатларига хизмат қилиши” мумкинлигини таъкидлаган.
Шундан келиб чиқиб, ХВЖ тавсиясининг асл моҳияти Ўзбекистонни олтин орқали қўлга киритиладиган маҳаллий бойлигини мамлакатнинг ўзига эмас, балки Ғарбнинг глобал молиявий тизимига хизмат қилишга мажбурлашдир. Бу биринчидан, олтин сотувидан тушган даромадларни Халқаро Захиралар (ОВЗ) таркибида АҚШ Ғазначилик облигацияларига жойлаштириш орқали Ўзбекистонни ўз пули билан АҚШнинг қарзини арзон молиялаштиришга ва долларнинг глобал ҳукмронлигини сақлашга хизмат қилишга мажбурлайди. Масалан, олтин савдосидан $5 миллиард қўшимча доллар тушса, Марказий банк бу пулни ХВЖ тавсиясига кўра захира сифатида АҚШ Ғазначилик облигацияларига (тахминан йиллик 3% даромад билан) жойлаштиради, бу эса АҚШга ўз бюджет тақчиллигини бошқа давлатнинг бойлиги ҳисобидан арзон молиялаштириш имконини беради. Иккинчидан, харажатларни чеклаш натижасида, Ўзбекистон ўз олтин даромади эвазига ташқи қарзсиз ҳал қилиши мумкин бўлган стратегик лойиҳаларни кечиктиришга мажбур бўлади. Масалан, $700 миллион қўшимча олтин даромади электр станциясини модернизация қилишга йўналтирилмасдан захирада қолгани сабабли, ҳукумат ўша стратегик лойиҳани амалга ошириш учун Осиё Тараққиёт Банкидан (ОТБ) ёки Жаҳон банкидан қиммат фоизли қарз олишга мажбур бўлади. Учинчидан, пул захирада ётгани сабабли келажакдаги катта лойиҳалар учун яна ХВЖ ёки ЖБ каби молиявий ташкилотлардан қарз олишга мажбур бўлади, бу эса ташқи назорат механизмининг узлуксиз ишлашини таъминлайди. Масалан, давлат корхоналарини ислоҳ қилиш учун ЖБдан қарз олиш, бу қарз эвазига ДКларни қисқа муддатда хусусийлаштириш ёки ислоҳотларнинг жадал амалга оширилишини ташқи мониторинг қилиш каби сиёсий талаблар остида қолишга мажбурлайди.
Ўзбек ҳукумати ХВЖ тавсияларига расман қарши чиқмайди, чунки бу мамлакатнинг халқаро сармоя бозорларига чиқиши ва кредит рейтингини сақлаши учун муҳимдир. Марказий банк вакиллари “макроиқтисодий барқарорлик” ва “бюджет интизоми”ни таъкидлаб, консолидацияланган давлат бюджети тақчиллигини 3 фоизлик мақсадли даражада сақлаб қолишни режалаштираётгани, ҳукуматининг ташқи институтлар билан ҳамкорлик шартларини қабул қилаётганини кўрсатади.
Хулоса қилиб айтганда, ХВЖ тавсиялари аслида Ғарб капиталистик тузуми молиявий мустамлакачилик сиёсатининг замонавий кўринишидир. Бу сиёсат тўғридан-тўғри ҳарбий босим ўрнига, иқтисодий механизмлар орқали амалга оширилади ва асосий мақсад – заиф давлатларни мамлакат ресурсларидан ўз манфаатлари йўлида тўлиқ ва эркин фойдаланишга йўл қўймасликдир. Бундай сиёсат тарихда 1980-90 йилларда ХВЖ ва Жаҳон банки томонидан Африка ва Лотин Америкаси давлатларига “Структуравий Мослаштириш Дастурлари” орқали жорий этилиб, бутунлай ташқи молиявий қарамликнинг чуқурлашишига олиб келган. Ўзбекистонга қаратилган бугунги тавсия ҳам худди шундай тузоқдир: қисқа муддатли барқарорлик ваъдаси эвазига узоқ муддатли молиявий суверенитетни гаровга қўйиш. Бугунги капиталистик иқтисод низоми дунёга татбиқ қилинар экан, унинг ХВЖ, ЖБ каби мустамлакачилик тўрларига илинмаган бирорта давлат бўлмаса керак. Ушбу ташкилотлар Ўзбекистон каби тобе давлатлар халқлари қонини сўришга хизмат қилади. Яъни оёғининг остида табиий бойликлар бисёр бўлишига қарамай, халқ ночор ҳолатда кун кечиради. Шунинг учун ҳам бугун бутун олам ушбу тузумдан ҳар қачонгидан-да безиллаб бўлди. Олам ҳақиқий адолатли тузумга муҳтож эканлиги янада аён бўлиб қолди. Бу тузум эса Ислом низоми бўлиб, уни Халифалик давлати татбиқ қилади. Ушбу Давлат Ислом олами ресурсларини мусулмонлар манфаати йўлида ва адолатли тарзда эмин-эркин сарфлайди ҳамда анави нияти бузуқ, очкўз халқаро ташкилотларнинг бирортасини тан олмайди, уларнинг йўриғига ҳам юрмайди. Бир сўз билан айтганда, бу давлат Ислом қонунлари асосида мустақил сиёсат юргизади.
Ҳизб ут-Таҳрир Исломий сиёсий жамоаси бугунги кунда Ислом тузумини ҳаётга қайтариш учун астойдил ҳаракат қилмоқда. Шундай экан, ушбу жамоани қўллаб-қувватлаш ҳар бир мусулмоннинг бурчидир.
Салоҳиддин
30.11.2025й
