بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Эрон ва Саудлар оиласи ҳукмдорлари ўртасидаги муносабатлар

Устоз Ҳасан Ҳамадон қаламига мансуб

Бу йил Яқин Шарқ минтақасида икки ашаддий рақиб бўлган Саудий билан Эрон ўртасида сўнгги беш йилдан бери энг кўп учрашув кузатилди. Масалан, жорий йил давомида Бағдод саудиялик ва эронлик расмийларга тўрт марта мезбонлик қилди. Бешинчи учрашув Нью-Йоркда БМТ Ассамблеяси учрашувлари доирасида бўлиб ўтди. Бу эса, икки давлат ўртасидаги совуқ муносабатлар илий бошлаганини кўрсатмоқда.

Саудия ҳукумати шиалар раҳнамоси Нимр ан-Нимрни қатл қилиши ва бунинг ортидан эронлик намойишчилар Саудиянинг Эрондаги элчихонаси ва консуллигига ҳужум қилишлари ортидан 2016 йил Риёз Эрон билан алоқаларни узганини эълон қилган эди. Ўшандан буён Эрон-Саудия ўртасидаги муносабатлар тобора таранглашган, барча минтақавий масалаларда, айниқса, Яман, Сурия ва Ливан масаласида икки давлат ўртасида зиддиятлар авжига чиққан эди. Бироқ сўнгги пайтларда, айниқса, Саудия валиаҳди Муҳаммад ибн Салмон «Эрон билан олиб борилган музокаралар ишончни мустаҳкамлаш ва икки томонлама муносабатларни қайта тиклашда самарали натижаларга олиб келди», дея баёнот берганидан кейин уларнинг муносабатларида бироз ўзгаришлар бўлганга ўхшайди.

Можаро ва учрашувларнинг моҳиятини тушуниш учун Американинг минтақадаги сиёсатига чуқурроқ назар ташлашимиз лозим. Эрон инқилобидан бери фақат Обама маъмурияти қўшни давлатларга нисбатан Эроннинг қўлини кўпроқ бўшатиб юборди. Айни шу сиёсат сабабли Ироқ ва Ливанга қўшимча, Яман ва Сурияда «Эроннинг роли», деган нарса пайдо бўлди. Бунинг бошқа сабаблари ҳам бор, масалан, Американинг минтақадаги заифлиги ва у ердаги айрим давлатларнинг Америкага тобе эмаслиги каби. Ўша пайтда Эронга минтақадаги барча масалаларнинг ҳақиқий ечими сифатида қаралган. Бу ҳол Обама маъмуриятини Эрон ва унинг ядровий масаласини ҳал қилишга ундади. Шу боис, Эрон Сурия, Ироқ ва Яманга кирди, шу жумладан, Абдуллоҳ оли Сауд ҳокимият тепасида бўлган пайтда Форс кўрфазига ҳамда Саудия Арабистонига сезиларли даражада аралашди. Эрон Американинг розилиги ва буларнинг барчасига яшил чироқ ёқиб бериши билан яҳудий вужуди ва минтақа давлатларига босим ўтказадиган бўлди. Бироқ, Ғарбда «мафкуравий ва стратегик таҳдид», дея кўрилган араб баҳори қўзғолонлари бошланиши Американи минтақадаги ўзгаришларга тез ва кенг миқёсда жавоб беришга ҳамда Эроннинг қўлини сезиларли даражада бўшатиб, муайян чоралар кўришга мажбур қилди.

Ҳизб ут-Таҳрир амири улуғ олим Ато ибн Халил Абу Рошта ҳафизаҳуллоҳ томонидан нашр қилинган саволга жавоб нашрасида бундай дейилган: «Янги ва фавқулодда омилларга келсак, улар «араб баҳори»дир. Чунки Америка ўзининг қаршисида янги хатарлар пайдо бўлганини кўрди. Чунки Тунис, Яман, Миср, Ливия ва Сурияда кутилмаганда араб баҳори интифозалари аланга олди. Америка ўзининг нуфузига бўрондек таҳдид солаётган бу халқ қўзғолонлари олдида ўз нуфузини ҳимоя қилишга тайёр эмас эди. Америка – Ироқ муаммосидан АҚШ жамиятининг қийланаётганини ҳисобга олинса – ўз нуфузини ҳимоя қилиш учун ўзининг армияларини ишга сололмас эди. Америка нуфузини етарли ҳимоя қиладиган америкапараст маҳаллий кучлар ҳам йўқ эди. Чунки Американинг минтақадаги энг муҳим малайлари Миср ва Сурия интифоза ва қўзғолон олови остида қолган эди. Шунинг учун Америкада Эронга каттароқ шаклда суяниш зарурлиги тўғрисида янги ва фавқулодда омиллар тезлик билан ўсиб борди. Натижада Эрон хусусан Суриядаги қўзғолонни бостириш сари отилди ва бу қўзғолоннинг Триполи ва Сайда ҳодисаларидан кейин Ливанни ҳам бўрондек қамраб олишига йўл қўймаслик учун ўзининг Ливандаги Ҳизбини қўллаб-қувватлашини авж олдирди. Эрон ўзининг Баҳрайн ва Ямандаги тобеларини – бу икки мамлакатда Британия зиёнига Америка нуфузини ўрнатиш учун – янада кўпроқ қўллаб-қувватлайдиган бўлди. Буларнинг барчаси қўзғолонларни бўғиб ташлаш учун эди. Американинг мана шу янги омиллари сабабли Эроннинг минтақадаги тоифачилик тусидаги роли ғоятда улкан қўрқинч бўлиб қолди. Американинг бу сиёсати унинг Эронга очиқдан-очиқ яқинлашишига олиб келди. Оммавий ахборот воситалари ядровий келишувдан кейин ва Боинг ширкати билан тижорий битимлар тузилганидан кейин Эронга Америкадан самолётда пуллар кела бошлагани ҳақида ёзди. Америка масъуллари Эрон билан муомалани осонлаштириш учун Европа банклари билан учрашиб бу банкларнинг Америка жазо-чораларидан хавотирланишларини олиб ташлашга киришди…».

Кейин Американинг қўйнига Саудия кирди, Эрон эса айрим масалаларда, жумладан Сурия масаласида муваффақиятсизликка учради, Американинг минтақадаги малайлари нисбатан барқарорлашди… Бу ҳолат Американи қўлидаги барча воситалардан турли хил йўсинда фойдаланишга ва малайларига турли хил ролларни тақсимлаб беришга ундади. Натижада, Эронга энди барча масалаларни кўтариши ва аввал эгаллаб келган мавқеида туриши шарт бўлмай қолди. Чунки минтақадаги сиёсий шароит ўзгарганди. Минтақада Американинг қарори ва таъсири остида бўлган Саудия, Миср, Туркия ва Эрон каби йирик минтақавий кучлар намоён бўлди… Зеро, бу янги вазият турли хил восита ва ролларни талаб қилади.

Шунинг учун бу тобе давлатлар ўртасидаги кураш айрим масалада ҳақиқий кураш бўлса-да, бироқ жуда муҳим шартларга маҳкумдир. Масалан, бир-бирларига қарши ҳар қанча баланд овозда баёнот бериб, ўрталарида инқироз келиб чиқса ҳам, аммо бевосита ва ҳарбий тўқнашувга киришмаслик шарт қилинган. Бу бир жиҳатдан. Бошқа жиҳатдан, минтақа давлатлари ўртасидаги бу кураш Америка манфаатларига боғлиқ бўлиб, унга салбий таъсир қилмаслиги ҳам керак. Америка турли хил воситаларни қўллаш ва малайларига турли ролларни тақсимлаб беришга қарор қилгандан кейин тобелар ўртасидаги алоқалар ҳам табиий ҳолига қайтиши ва Америка режаси охирига етказилиши ва унга зид иш қилинмаслиги керак. Ҳамма ўзига чизиб берилган йўл бўйлаб ҳаракат қилиши ва бошқаларга берилган ролга тескари иш қилмаслиги лозим. Шу ўринда Эрон билан бўлган кураш моҳияти Абдуллоҳ оли Сауд даврида қандай эдию, ҳозир қандай эканини тушуниб оламиз. Абдуллоҳ оли Сауд даврида икки томонга тобе давлатлар ўртасидаги сиёсий кураш бўлган, ҳозир эса, битта томоннинг назорати остида олиб бориляпти. Фақатгина восита ва роллар турли хил шаклда белгиланган. Шунинг учун Эрон билан Саудия ўртасидаги муносабатларнинг қайта тикланиши, шубҳасиз, Американинг минтақадаги режасининг том маънода амалга ошишини англатади. Айниқса, ҳозирда Америка Хитой масаласи билан машғул бўлиб, минтақадан чиқиб кетишни ва ўзига тобе давлатларга ролларни бўлиб беришни, бу давлатлардан ўз манфаатларини астойдил эътибор билан ва унга юк бўлмайдиган тарзда сақлашларини истамоқда. Бу эса, учрашувлар, мулоқотлар ва ҳамкорликлар қилишни ҳамда душманона сиёсатни бир четга суриб қўйишни талаб қилади. Ҳизб ут-Таҳрир амири улуғ олим Ато ибн Халил Абу Роштанинг 2021 йил 6 октябрдаги саволга жавоб нашрасида бундай дейилган: «Америка Ўрта Шарқдан чиқиб кетишга, ишларни ўз малайлари ва таъсири остидагиларга топширишга, барча эътиборини Хитойга қаратишга тайёрланмоқда». Буларнинг барчасидан шуни тушуняпмизки, ўзаро савдо муносабатларнинг қайта тикланиши Америкага хизмат қилиш учун йирик сиёсий мувофиқлашувга муқаддима бўлмоқда. Афтидан, илгари вояга етмаганларга қўлланувчи ўлим жазосини бекор қилиниши ҳамда Нимрнинг жазоси енгиллаштирилиб, қамоқдан озод этилиши Саудиянинг Эронга йўллаган очиқ номаси бўлган кўринади.

Роя газетасининг 2021 йил 3 ноябр чоршанба кунги 363-сонидан