بسم الله الرحمن الرحيم

Фикрий уйғониш юксалиш, буюклик учун асосдир

(1-қисм)

Ўн асрдан зиёд давр мобайнида дунё саҳнасида ўз ўрнига эга бўлган Ислом уммати бугунги кунда энг оғриқли кунларни бошдан кечирмоқда. Эллик икки давлатга парчаланиб кетган Ислом юртлари хар бир соҳада, жумладан иқтисод, харбий, маъориф, сиёсий йўналишларида ўз йўлларини йўқотиб мустамлакачи хукуматларнинг тизгинига тушиб қолганлиги хеч кимга сир эмас. Ушбу беқарорликларнинг асл сабаби сафатида аксар мусулмон уломолари иқтисодий ўсишнинг йўқлиги, илмга, аҳлоққа  нисбатан бепарволикни асосий тусиқ сифатида кўрадилар. Хақиқатдан хам шундайми?

 Аслида эса, ушбу айтилаётган холатларнинг бирортаси асосий сабаб бўлишига ярамайди. Аксинча, бу қолоқлик, тоъбеликларнинг ягона сабаби битта бўлиб, у хам бўлса фикрий уйғонишнинг тушиниб етмасликдир. Уйғониш сўзининг истилохда икки маънода ишлатиш мумкин. Биринчиси уйкудан уйгониш бу моддий, иккинчиси фикрий уйгониш булиб, қолоқликлик ва турғунликдан янгиланиш ва тикланишга молиб чиқувчи барча соҳаларни ўз ичига олган фикрий юксалишдир.

Юқоридаги фикрларимизни сиз ўқувчига тушинарли бўлиши учун баъзи далилларга тўхталиб ўтишни лозим топдик. Баъзи инсонлар бошимиздан кечираётган тубанлик ва қолоқликнинг сабаби иқтисодий турғунлик, бойлик етишмаслиги, даромад етишмаслиги, иқтисодий манбаларнинг озлиги ва маҳсулотлар етишмаслиги ва ҳоказолар деб айтадилар. Яна улар уйғониш учун иқтисодий тараққиёт бўлиши керак дейдилар. Биз бу фикрнинг хато эканлигини қуйидаги мисоллар билан баён қилмоқчимиз:

а) Оламдаги энг катта давлат бўлмиш Америка иқтисодий ёки шунга ўхшаш асосда уйғонмади. Чунки у озод бўлиб, уйғонгунича инглизларнинг мустамлакаси эди. Британия у озод бўлгунича ва озод бўлгандан кейин ҳам бир неча йиллар унинг барча бойликларини экспулатация қилди. Лекин шундай бўлсада Америка иқтисод, саноат ва ҳарбий жиҳатдан тараққий этди. Иқтисоди заиф бўла туриб уйғонди, яъни оёққа турди.

б) Чор Россияси иқтисодий жиҳатдан ўтган асрнинг бошларига қадар энг заиф давлат эди. Нафақат, заиф эди, балки юрт аҳолиси оддий яшаш тарзидан хам анча ортда эди.  Қачонки, ҳукмрон бўлган подшоҳлик низоми ўзгаргунича шу аҳволда давом этди.  Бир қанча йиллардан кейин янги низом келгач иқтисодий тараққиёт кўрина бошлади. Хатто, иш шу даражага бориб етдики, қисқа муддатда коинотга ракетасини учирди. Иқтисодда хам, харбий хамда бошқа соҳаларда дунёдаги икки буюк давлатнинг бирига айланди. Иқтисодий қолоқ бўла туриб уйгона олди.

в) Агар бойлик, иқтисодий тараққиёт ўлчови бўлса, нега Нигерия ёки араб давлатлар уйғоқ эмас? Аксинча, ер ости ва ер усти бойликлари кам бўлган  Европа давлатлари эса уйғоқ?

 Юқоридаги мисоллардан кўриниб турибдики иқтисод уйғониш учун асос бўлади деган фикр хатодир. Шунинг учун бу ерда шуни англаш лозимки иқтисодий тараққиёт уйғониш самарасидир. У уйғонишга сабаб ёки асос бўла олмайди. Иқтисодий тараққиёт уйғонишдан келиб чиқиши лозим. Агар шундай бўлмаса остида қашшоқлик, очлик ва яланғочлик яширинган сохта кийим бўлиб қолади. Тараққий этиш учун унинг мустаҳкам илдизлари бўлиши керак. Агар буюк давлатлар арабларнинг нефти нархини туширишга қарор қилса, ёки уни сотиб олишдан тўхташса арабларда иқтисодий тараққиётдан асар ҳам қолмайди. Чунки бу тараққиёт мустаҳкам асосга қурилган эмас.

Иккинчи бир тоифа мутафаккирлар борки, улар уйғонишга асосий омил сифатида таълим-тарбия ва турли илмларни жонлантириш билан етиб боришни олдинга сурадилар. Бу фикрни ёқловчилар саводсизлик, зиёлилар етишмаслиги ва олий маълумотлилар камлиги, ҳамда турли номлар кенг тарқалмагани туфайли қолоқ бўлиб қолдик дейишади. Шунингдек улар (илм уйғониш асоси), (Ғарб илм билан оёққа турган) каби ибораларни кўп такрорлашади. Аслида ушбу фикрлар хам умматни чалғитувчи фикрлар бўлиб  унинг бузуқ фикр эканини қуйидагича баён қиламиз:

а) Агар биз билан аксар тараққий этган давлатлардаги зиёлилар нисбатини таққосласак, Ислом юртларидаги зиёлилар сон жихатидан  кўп эканлигиини кўрамиз.

в) Исломий Умматни илмий тараққиёт чўққисига олиб чиққан араб халқлари зиёли эдими? Ёки илмий тараққиёт Уммат уйғонгандан кейин рўй бердими? Ёки Америка ва Россия уйғонишдан олдин илмий тараққиётга эришдими? Ёки бу давлатлардаги уйғониш илмий тараққиётни пайдо қилдими? Бу саволларга жавоб аниқ. Чунки зиёлилари кўп бўлган халқ уйғоқ бўлавермайди.

Учинчи тоифа ислоҳ эгалари эса, уммат  одоб ахлоқни тузатиш орқали оёққа туришини даъво қиладилар. Бу фикр тарафдорлари Уммат шахсларнинг ахлоқини юксалтириш билан оёққа туради ва шу ахлоқнинг тубанлашиши билан тубанлашади дейишади.

Уларнинг ушбу иддолари ноўрин фикр эканини қуйидагича баён қиламиз:

а) Бу ерда баҳс шахсларни уйғотиш эмас, Уммат ва жамиятни уйғотиш ҳақида бўлмоқда. Шунинг учун аввало жамиятнинг воқесини тушуниб, сўнг уни ўзгартириш фикрлаш керак. Агар ахлоқ шахсларни ўзгартиради деб фараз қилганимизда ҳам, шахсларнинг ахлоқи ўзгариши жамият ўзгаришига олиб бормайди. Чунки жамият фақат шахслардангина таркиб топган эмас. Балки у шахслар ва уларнинг ўртасидаги алоқалардан таркиб топган бўлиб, бу алоқаларни қонун тартибга солади. Бу қонун ўша алоқаларнинг айримларига рухсат берса, айримларини ман қилади. Шунинг учун уйғониш ва ўзгариш бўлиши учун баҳс нафақат шахсларни балки жамиятни ўзгартириш ҳақида бўлиши керак.

б) Уйғоқ халқлар билан қолоқ халқларни ахлоқ борасида таққосласак, қолоқ халқлар мусулмонлар экани ва улар ахлоқи гўзал бўлсада турғун бўлиб қотиб қолганини кўрамиз.

в) Ўтган бир неча йиллар ичида ахлоқ ҳақида ёзилган китоблар, нашралар, лекциялар ва анжуманлар ёки минглаб масжидларда айтилаётган ваъз-иршодлар воқеимиздан нимани ўзгартирди?!

Юқоридагилардан кўриниб турибдики ахлоқ уйғониш асоси деган фикр уларнинг даъвосидан йироқ фикр экан. Лекин биз ахлоқ уйғонишга асос бўла олмайди деганимизда ахлоқни инкор қилмаяпмиз, балки уни асос бўлишини инкор қиляпмиз. Агар шундай бўлганда Мадинаи мунаввара оламдаги энг тараққий этган шаҳар бўлур эди. Чунки унинг аҳолиси энг гўзал хулқли одамлардир. Аксинча, дунёдаги энг ахлоқсиз ғарб дунё мамлакатларини аввалидан жой олган. Шу нарсани таъкид билан айтамизки, фикрий уйғонишгина юксалишга, ўз ақидамиз асосида яшашга имкон яратади.

Тўртинчи тоифа мутафаккирлар эса, умматни юксалишига олиб борадиган энг яқин йўл деб, куч ва қурол билан оёққа туришни даъво қиладилар. Айрим зиёлилар қолоқлигимиз сабаби ҳарбий куч ва қуролга эга бўлмаганимиз, шунинг учун куч ва қуролга эга бўлишимиз керак шунда оёққа турамиз дейишади. Лекин бу фикр хам уйғониш учун асос бўлпа олмаслиги кундай равшан. Сабаби, Ислом юртларида оддий қуролдан тортиб токи харбий учқичларгача етарли, балки араб давлатчалари қурол аслаҳа омборларидаги қуроллар аксар уйғоқ давлатларидаги қурол аслаҳадан кўп. Лекин бу қуроллар (Исроил) каби душманлар ҳужуми даврида кўринмайди. Балки бу қуроллар ўзининг бир диндоши билан бўлаётган урушларда, миллий байрамларда, ғалаёнларни бостиришда кўринади. Шунинг учун уйғоқ бўлмаган давлатлар қўлидаги қурол ёш бола ёки мажнун қўлидаги қурол бўлиб, керакли томонга йўналтирилмайди ва ғайритабиий ўринга ишлатилади.

 Ушбулар уйғонишга асос тарзида ташланаётган ечим ва фикрлардир. Бу ечимлар бузуқ ечим экани кўриниб турибди ва улар муваффақиятсизликка учраши аниқ. Лекин уларни уйғонишга асос бўлмагани учун бузуқ ечим деб атаяпмиз ва асос борасида уларни инкор қиляпмиз. Аммо ахлоқ, иқтисод, таълим, қурол ва бошқалар Уммат учун зарур нарсалар эканлигига хеч қандай шубҳа йўқдир. Модомики, биз Ислом умматини аччиқ, бузуқ муҳитдан, тубан ботқоқликдан, оғир кишанлардан озод қилиб, қаддини ростлаш хусусида фикр юритар эканмиз, унинг халқлар ва миллатлараро юқори мавқеини эгаллаши учун ривожланиш ва уйғонишга имконият яратиб берадиган йўлни қидирмоғимиз лозим.

Хулоса ўрнида шуни айтамизки, тўғри уйғониш  руҳий асосга қурилган фикрий юксалишдир. Умматнинг ривожланиши, юксалиши, дунё сахнасида ўз ўрнига эга бўлишининг ягона йўли – бу фикрий уйғоқлик, сергакликдир. Бу уйғониш айримлар ўйлаётганидек фақат иқтисодий, харбий, илмий эмас, балки фикрий юксалишдир. Тикланиш бу – фикрий юксалишдир, зинҳор ундан бошқача эмас. Аль-Ваъй журналидан фойдаланилди.

Хизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Зайниддин

17.09.2018й.