Газ ўйини
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Ўзбекистондаги метан заправкалар фаолиятига вақтинча чекловлар киритилиши яна бир бор жамоатчилик эътиборини энергетика тизимига қаратди. Энергетика вазирлигига кўра, бу қўшни давлатдаги газ тармоғида кузатилган техник носозлик туфайли импорт қилинаётган табиий газ қисқаргани билан боғлиқ.
Хабарларда айтилишича, 2025 йил 18 ноябр куни Ўзбекистонга Россия томонидан газ экспорт қилинадиган асосий магистрал – “Марказий Осиё – Марказ” газ қувурининг Россия ҳудудидаги Омск вилояти қисмида технологик авария содир бўлди. Расмий манбаларга кўра, таъмир ишлари давомида газ сизиши ва хавфсизлик қоидалари бузилиши натижасида портлаш ва олов кўтарилиши содир бўлган. Федерал хавфсизлик хизмати ва Ростехнадзор буни “таъмир вақтидаги носозлик” деб баҳолади. Баъзи манбаларда Украина дрон ҳужумлари эҳтимоли ҳам айтилган, лекин расмий равишда рад этилди. Бу ҳодисадан кейин Ўзбекистон энергетика вазири Жўрабек Мирзамахмудов расман эълон қилганидек, импорт газ камайгани сабабли мамлакатда суткасига 6 миллион куб метр газ тақчиллиги юзага келган. Бу метан заправкалари ишини чеклашга ва бошқа чораларга олиб келган.
Бундан ташқари, ноябр ойининг охирида Қозоғистоннинг QazaqGaz компаниясининг филиали бўлган “Интергаз Марказий Осиё” ва Ўзбекистоннинг “Ўзтрансгаз” компанияси ўртасида газ транзити бўйича молиявий низо келиб чиқди. Бу можаро Россия газининг Қозоғистон ҳудуди орқали Ўзбекистонга транзит қилиниши учун тўловлар ҳисоб-китоби атрофида юзага келди. Ушбу ҳодиса ҳам “Марказий Осиё – Марказ” газ қувури билан боғлиқ.
Авария ҳодисаси ва газ можаросининг муҳокамага сабаб бўладиган даражага чиқиши ҳамда оқибати айнан Ўзбекистон экспортига таъсир қилиши ортида нима бўлиши мумкин? Бу саволнинг жавоби, эҳтимол, геосиёсий жараёнларда яширинган.
22 октябр куни АҚШ “Лукойл”га қарши санкциялар жорий этди. Шундан кейин рус компанияси хорижий активларини сотиш ниятини билдирди. Бу эса Ўзбекистондаги икки йирик объект – Қандим газ қайта ишлаш мажмуаси ва Гиссар лойиҳаларининг келажагини ноаниқ ҳолатга солиб қўйди.
Айнан шу жараён ортидан Мирзамаҳмудов Олий Мажлис минбарида “тинчлантирувчи” чиқиш қилди: “Ўзбекистон “Лукойл” билан ҳамкорликни давом эттирмоқда. Иш тўхтатилмаган. Барча жараёнлар АҚШ Молия вазирлигининг OFAC бошқармаси билан мувофиқлаштирилмоқда”.
Бу сўзлардан шуни тушуниш мумкинки, Америка санкция органи шу даражада таъсир ўтказмоқдаки, Ўзбекистон ҳукумати олиб бораётган барча битимлар Вашингтоннинг OFAC бошқармаси билан келишилган ҳолда амалга оширилмоқда. OFACнинг санкциялари Америка қонунчилиги асосида, АҚШнинг стратегик манфаати йўлида қўлланади. Бунда, Россия энергетик устунлигини заифлаштириш ва Марказий Осиёда ўз таъсирини кучайтириш мақсади кузатилади.
Қандим газ қайта ишлаш мажмуаси – Ўзбекистон энергетикасининг энг муҳим бўғинларидан бири. Маҳсулот тақсимоти тўғрисидаги келишувларга кўра, Ўзбекистон фойданинг 55%ини, “Лукойл” эса, 45%ини олади.
Қандим ҳозир ҳам тўлиқ қувватда ишлаяпти. Бу мажмуа амалий маънода “ҳаводан пул ишлаётган” стратегик объектдир. Бироқ у ҳозир сотилиши керак бўлган корхоналар рўйхатида.
“Ўзбекнефтгаз” бошқаруви раҳбари Баҳодир Сидиқов 2025 йил октябрда шундай деди: “Ҳозирча “Лукойл” активларини сотиб олиш масаласи кўндаланг тургани йўқ. Қисқа муддатда нарх бўйича келишиш реал эмас”.
Шу ўринда савол туғилади: Нега Ўзбекистон ҳукумати мамлакат ҳудудидаги энг даромадли стратегик объектни ўзи сотиб олишни ўйламайди? Ушбу мавҳумлик Вашингтон позицияси билан боғлиқ. Чунки “Лукойл” активларини сотиб олишга асосий даъвогарлар Exxon Mobil, Chevron, ADNOC экани кузатилмоқда. Ўзбекистон эса бу жараёнда мустақил қарор қабул қилувчи эмас, балки Вашингтон пайдо қилган вазиятга мослашишга мажбур бўлаётган тараф сифатида кўринмоқда. Аниқки, “Лукойл” активлари атрофидаги жараёнга АҚШ санкциялари бевосита таъсир қиляпти.
Қандимнинг келажаги ва газ оқимларининг тақсимоти ўзгариш остида. Шундай экан, метан заправкалар фаолиятига чекловлар киритилиши техник носозликдан ташқари, мамлакат энергетика тизимининг ташқи сиёсий босимларга ҳаддан ортиқ боғланиб қолганини ҳам кўрсатади. Бинобарин, катта эҳтимол билан, “Марказий Осиё – Марказ” газ қувури атрофидаги ҳодисалар геосиёсий рақобат жараёнида Россия томонидан “газ босими” орқали Ўзбекистон ҳукуматига таъсир ўтказишини англатади.
Ўзбекистон энергетика хавфсизлигини мустақил таъминламас экан, хомашё қазиб чиқариш ёки газ кўплиги ҳеч қандай аҳамиятга эга бўлмайди. Чунки қувурларимиздан оқадиган газ миқдори ҳам, кимга қанча бериш ҳам ташқи марказларда ҳал этилмоқда.
Шундай экан, энергетика соҳасидаги муаммо аслида тузум муаммоси бўлиб, мустамлакачиликка асосланган ҳозирги халқаро тартибнинг бевосита натижасидир. Табиий бойликларга эга бўлишнинг ўзи етарли эмас, агар улар устидан қарор чиқариш ваколати бошқалар қўлида бўлса.
Бу қарамлик эса, аввал иқтисодий босим сифатида, кейин эса сиёсий зулм сифатида халқ елкасига тушмоқда: нархлар ошиши, таъминот узилиши ва ҳоказо. Демак, муаммонинг ечими айрим шартномаларни қайта кўриб чиқиш ёки мустамлакачи кучларнинг лойиҳаларига қўшилишда эмас, балки қарор қабул қилиш манбасини тубдан ўзгартиришдадир.
Шунга кўра, уммат манфаатини ҳимоя қиладиган, Ислом ақидаси асосида бошқарувчи, ташқи босимларга бўйсунмайдиган ягона сиёсий вужуд зарур. Фақат шундагина бойликлар халқ учун неъматга айланади, акс ҳолда зулм ва машаққат манбаи бўлиб қолаверади. Бу сиёсий вужуд эса, Рошид Халифалик давлати бўлиб, ёлғиз мана шу исломий бошқарувгина Умматнинг бугунги аянчли ҳолатини тубдан ўзгартириб, адолатли ва фаровон ҳаётни барпо этишга қодир ягона кучдир.
Иззатуллоҳ
18.12.2025й
