ХАЛИФАЛИК ДАВЛАТИ ЖИҲОЗИ

(Бошқарув ва идора)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Иккинчи: Муовинлар (тафвиз вазирлари)

(1)

Муовинлар – халифа ўзига халифалик машаққатларини кўтариш, унинг масъулиятларини адо этишда ёрдам беришлари учун тайин қилган вазирлардир. Халифалик машаққатлари оғир бўлиб, айниқса Халифалик давлати кенгайгани сари, бу машаққатлар халифанинг ўзига оғирлик қилади. Шунинг учун халифа айни машаққатларни кўтариш ва масъулиятини адо этишда уларга муҳтож бўлади.

Муовинларни «вазирлар», деб аниқ изоҳсиз номлаш тўғри бўлмайди. Акс ҳолда, Исломдаги вазир сўзининг маъноси капиталистик илмоний асосга қурилган инсоний тузум ёки биз ҳозирги асрда гувоҳи бўлаётган бошқа тузумларнинг вазир маъноси билан аралашиб кетади.

Тафвиз вазири ёки тафвиз муовини бошқарув ва ҳокимият ишларини бирга кўтариш учун халифа тайин қилган киши бўлиб, унга ишларни ўз фикри билан тадбир қилиш, шариат аҳкомларига мувофиқ ўз ижтиҳоди билан олиб бориш ҳуқуқини беради. Бу билан халифа унга умумий назар солиш ва ўринбосарлик вазифасини топширади.

Ҳоким ва Термизий Абу Саид Худрийдан шундай ривоят қилади, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар:

«وَزِيرَايَ مِنَ السَّماءِ جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ, وَمِنَ الْأَرْضِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ»

«Менинг самодаги икки вазирим Жаброил ва Микоилдир. Ердагилари эса – Абу Бакр билан Умардир». Ҳадисдаги вазир сўзи луғатда ёрдамчи ва мусоид маъносини англатади. Дарҳақиқат, Қуроъни Карим ҳам «вазир» сўзини айнан шу маънода ишлатган. Аллоҳ Таоло айтди:

وَاجْعَلْ لِّي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي

– “Менга ўз аҳлим-уруғимдан бўлган (Ҳорун оғамни) вазир қилгин”,                                                                                 (Тоха:29)

яъни ёрдамчи ва мусоид. Ҳадисдаги «вазир» сўзи ҳар қандай ишда ҳар қандай ёрдам ва кўмак бериш маъносини, жумладан, халифага унинг масъулияти ва ишларида ёрдам бериш маъносини ўз ичига олади. Абу Саид ривоят қилган ҳадис эса, фақат бошқарувдаги ўзаро ёрдамгагина хос эмас. Чунки Жаброил билан Микоил Расулуллоҳ ﷺнинг самодаги вазирлари бўлиб, бу икки фариштанинг бошқарув ва унга алоқадор масъулиятларда ёрдам беришга алоқалари йўқ. Шу боисдан ҳадисдаги «икки вазирим», сўзи менинг икки ёрдамчим, деган луғавий маънони англатади. Бу ҳадисдан бир неча ёрдамчиларнинг бўлиши мумкинлиги тушунилади.

Шу билан бирга, Абу Бакр билан Умар Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бошқарув юкларини кўтарганликлари зоҳиран кўринмаса-да, Расулуллоҳ ﷺ уларни ўзларига вазир қилганлари бошқарув ва унга алоқадор барча ишларда иккаласига ҳам чекловсиз ёрдамчилик салоҳиятини берганликларини билдиради. Абу Бакр халифа бўлгач, Умарни ўзига ёрдамчи вазир қилиб олди ва унинг ёрдамчилиги аниқ кўриниб турарди.

Умар халифа бўлгач, Усмон билан Алини ўзига ёрдамчи қилиб олди. Аммо уларнинг қайси бири Умарнинг бошқарув ишларида ёрдамчиси бўлганлиги аниқ эмас. Иккаласининг Умарга ёрдамчилик ҳолати Абу Бакр ва Умарнинг Расулуллоҳ ﷺга ёрдамчилик ҳолатларига ўхшайди. Усмоннинг халифалик замонида Али билан Марвон ибн Ҳакам унинг ёрдамчилари бўлишган. Аммо Али баъзи ишларда норози бўлганлиги учун сал узоқроқ турган бўлса-да, Марвон ибн Ҳакамнинг Усмонга бошқарув ишларида ёрдамчи бўлганлиги аниқ.

Агар тафвиз муовини садоқатли вазир бўлса, шубҳасиз, унинг халифага қиладиган ёрдами – жумладан, ҳар бир яхши ишларни унинг ёдига солиб, ёрдам беришда – жуда катта бўлади. Оиша р.а. ривоят қилади, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар:

«وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ باِلْأَمِيرِ خَيْرًا جَعَلَ لَهُ وَزِيرَ صِدْقٍ, إِنْ نَسِيَ ذَكَّرَهُ, وَإِنْ ذَكَرَ أَعَانَهُ. وِإَذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهِ غَيْرَ ذَلِكَ جَعَلَ لَهُ وَزِيرَ سُوءٍ, إِنْ نَسِيَ لَمْ يُذَكِّرْهُ, وَإِنْ ذَكَرَ لَمْ يُعِنْهُ»

«Агар Аллоҳ амирга яхшиликни ирода қилса, унга бир содиқ вазирни насиб этадики, амир унутиб қўйса, бу вазир эслатиб туради, эсласа ёрдам беради. Агар Аллоҳ бундан бошқасини ирода қилса, унга бир ёмон вазирни насиб қиладики, амир унутиб қўйса, вазир эслатмайди, эсласа, ёрдам бермайди». (Аҳмад ривояти). Ушбу ҳадис санадини Нававий яхши санад, деган. Баззор ҳам бир санад билан ривоят қилган, Ҳайсамий унинг ровийларини саҳиҳ кишилар, деган.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистон вилояти матбуот бўлими

11.04.2021й