بسم الله الرحمن الرحيم

Халифалик давлатида хизматлар ва инфратузилмалар

(2-қисм)

Учинчи: Йўлларни текислашга харажат қилиш:

Росулуллоҳ с.а.в. даврида мусулмонларнинг текис йўллари бўлмаган. Балки у пайтда саҳро йўллари бўлган, тижорат карвонлари улар орқали қишда Яманга ва ёзда Шомга боришган. Аллоҳ Таоло айтади:

لِإِيلَافِ قُرَيْشٍ + إِيلَافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاء وَالصَّيْفِ

“Қурайшга осон қилиб қўйилгани – уларга қиш ва ёз сафари осон қилиб қўйилгани учунгина”.   (Қурайш: 1-2)

Саҳро ва унинг йўллари борасида хабардор кишилар ғазотлар ва тижорат сафарларида уларга йўл кўрсатишган. Пайғамбаримиз с.а.в. ва Абу Бакр р.а. даврида ишлар шу аҳволда қолди. Умар ибн Хаттоб р. а. Халифа бўлгач, йўлларда йўловчилар хавфсизлигини сақлайдиган чоралар қилинди.

Ҳарбий йўлларнинг ҳар ўн икки мил масофа оралиғига биттадан карвонсарой қурилди. Карвонсаройлар қўриқчилар, озиқ-овқат, сув ва хизматкорлар билан таъминланди. Тижорий йўллар, яъни Макка ва Мадина ўртасига йўловчилар сувдан қийналмаслиги учун қудуқлар қазилди. (Ибн Саъд, Улкан даражалар китоби, 1- қисм, 202-203-саҳифа).

Тош-тарози ва ҳисоб-китоб тўғрисида ёзилган тарихий китобларда умумий бозорларга солинадиган йўллар ҳақида ҳам ёзилган. Шизарий бу ҳақида шундай дейди: «Бозорлар кенглиги ва баландлигида қадимги Римчалик бўлиши лозим. Агар бозор тош йўл билан тўшалмаган бўлса, қишда одамлар юриши учун унинг икки томонида алоҳида йўлак бўлиши лозим. Бозорда ишлайдиганларнинг дўконлари майдони айвонининг устунлари чегарасидан асосий йўлга чиқиб кетмаслиги лозим. Чунки бу йўловчиларга муаммо туғдиради, одамларга зиён  етказаётгани учун муҳтасиб уни ман қилиши лозим (Абдурраҳмон ибн Наср Шизарий, Ҳисоб-китобни назорат қилишдаги юксак даража китоби, 11-саҳифа).

Мовардий айтади: «Агар бирор қавм йўловчилар юрадиган йўлга бино қурса, гарчи йўл кенг бўлса-да, муҳтасиб уни ман қилади. Қурилган бино гарчи масжид бўлса ҳам уни буздириб юборади. Чунки йўл қулайликлари бинолар учун эмас, йўловчилар учундир. (Мовардий, Салтанат аҳкомлари китоби, 321-саҳифа). Дамашқда йўлларни тўғрилаш ва тош ётқизиш учун сарфланадиган вақф бўлими бор эди. (Муҳаммад Курд Али, Шом лойиҳалари китоби, 5-қисм, 99-саҳифа).

Валид ибн Абдулмалик халифа бўлиб тайинланишига уч йил тўлмай, Халифалик давлатидаги барча йўлларга тош ётқизилди, чеккаларига кўрсаткич белгилари ўрнатилди ва дам оладиган жойлар қурилди. «Давлат саҳродаги йўлларга катта эътибор қаратиб, уларга тош ётқизди. (Юсуф Иброҳим Юсуф, Исломда умумий харажатлар китоби, 295-296-саҳифа).

Халифалик давлати Ямандан-Шом, Ямомадан ўтадиган Макка-Баҳрайн, Соҳилдан ўтадиган Макка-Хазрамавт, Самарқанд ва Туркистондан ўтадиган Бағдод-Хитой ва Искандария-Марокаш йўлларини қурди. (Абдуллоҳ Муҳаммад Сайф, Умавийлар даврида Нажд ва Ҳижоздаги иқтисодий ва ижтимоий ҳаёт китоби 111-113-саҳифа). Шунингдек Исломий давлат йўловчилар ва уларнинг хавфсизлигига эътибор берди. Оддий одамлар ва давлат арбоблари йўловчилар хавфсизлиги билан кафолатланди.

Тўртинчи: Электр-энергияси билан таъминлаш:

Жоҳилиятдаги араблар ўз даврида барча ёритиш воситаларини билишган. Улардан энг кўп тарқалгани ёғ билан ёритиш, шам ва нефтдан фойдаланиш бўлган. Нефтдан кўпроқ Ироқ атрофидаги сосонийлар фойдаланган. Халифалар замонида ёритиш воситалари ўзгармади. У пайтда чироқлар кенг тарқалган бўлиб, идишда ёғ ва ичида пилик бўлар эди, масжидлар ҳам шу тариқа ёритилар эди. Аммо шаҳарнинг кенг ва тор кўчалари ўша жойда яшайдиган фуқаролар томонидан ёритилар эди. Кейинроқ масжид ва уйларда қандиллар ишлатила бошлади.

Биринчи бўлиб масжидда ёғ ва қандилдан фойдаланган шахс Муовия ибн Абу Суфён бўлган. (Суютий, Илғор кишилар суҳбатидаги воситалар китоби, 36-37-саҳифа). Биринчи бўлиб, Сафо ва Марва ўртасини ёритган шахс Халифа Сулаймон ибн Абдулмалик давридаги Холид ибн Абдуллоҳ Қасрийдир. (Суютий, ўша манба 37-саҳифа).

Аммо ушбу асрдаги электр-энергиясининг воқеси чироқ ва қандиллардан фарқ қилади. Чунки электр-энергияси ёритишдан бошқа яна турли асбоб, ускуна ва станокларни ишлатиш учун фойдаланиладиган бўлиб қолди. У ҳаракатга келтирувчи куч бўлиб, ундан одамлар йилнинг барча фаслларида фойдаланмоқда. Электр-энергиясини олиш катта харажат талаб қилганидан ёлғиз шахс у билан таъминлай олмайди. Шунинг учун бу ишга улкан имкониятга эга катта ширкат ва давлатлар бўлиши зарур.

Халифалик давлати мана шу энергия соҳасига бош-қош бўлиши ва одамларни у билан арзон нархда ёки бекорга таъминлаши лозим. Шунинг учун Халифалик давлати ўз фуқароларининг манфаати учун лозим бўлган адолатли ва порлоқ йўлни танлаши керак.

(Ал-Ваъй журналининг 373-сонидан олинди. Д. Ояд Шаъровий (раҳимаҳуллоҳ) қаламига мансуб.)

Давоми бор

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух

13.12.2018