Халифалик Давлатида моллар

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Байтулмол девонлари

«Девон» сўзи умумий маънода бўлиб, ундан котиблар ўтириши, қайд дафтарлар сақланиши учун макон бўлган жой тушунилади. Шунингдек, қайднома дафтарларининг ўзи ҳам ишлатилади. Ва бу икки маъно орасида ўзаро алоқадорлик бор.

Девонларнинг ташкил топиши

Девонларнинг ташкил топиши ва унга муайян макон ажратилиши Умар ибн Хаттоб замонларида, ҳижратнинг 20-йилида содир бўлган. Расулуллоҳ ﷺ замонларида, гарчи у киши молия котибларини тайинлаган бўлсалар ҳам, байтулмол учун махсус девон бўлмаган эди. Дарҳақиқат, Расулуллоҳ ﷺ Муайқиб ибн Абу Фотима ад-Давсийни ўлжаларга, Зубайр ибн ал-Аввомни садақотларга, Ҳузайфа ибн ал-Ямонни Ҳижоз меваларини, Абдуллоҳ ибн Равоҳани эса, Хайбар меваларини ўлчашга, Муғийра ибн Шуъбани қарз олиш-бериш ва муомалот ишларига, Абдуллоҳ ибн Арқамни одамларнинг ер ва сувларига котиб қилган эдилар. Лекин шу билан бирга Расулуллоҳ ﷺ даврларида девонлар (яъни қайд дафтарлари) тузилмаган, ёзиш ва сақлаш учун уларга бирор макон ажратилмаган эди.  Ҳазрат Абу Бакр р.а.нинг халифалик муддатларида ҳам мана шундай давом этди. Умар ибн Хаттоб халифа бўлганларидан кейин аҳвол ўзгарди, жуда кўп молларнинг Мадинага оқиб келишига сабаб бўлган фатҳлар кўпайди. Бу нарсалар девонлар тузиш ва қайднома дафтарлари ёзишни ва бу ишлар учун макон ажратишни тақозо қилди.

Девонлар тузиш ҳақида ўйлашга бевосита сабаб бўлган воқеа хусусида қуйидагича ривоят келган. Абу Ҳурайра р.а. Баҳрайндан Умар ибн Хаттобга жуда кўп мол олиб келади. Сўнгра Умар: «Нима келтирдинг?» деб сўрайди. Абу Ҳурайра: «500000 дирҳам олиб келдим», дейди. Умар ибн Хаттоб унга: «Нима деганингни биласанми, сен уйқусираяпсан, бор, эрталабгача дамингни ол», деб айтади.

Абу Ҳурайра эртаси куни келгач, Умар ибн Хаттоб: «У қанча?» дейди. Абу Ҳурайра: «500000 дирҳам», деб жавоб беради. Умар: «У ҳалолданми?» дейди. Абу Ҳурайра: «Албатта ҳалол деб биламан», дейди. Сўнгра Умар минбарга кўтарилди, Аллоҳга ҳамду сано айтиб, сўнг: «Эй инсонлар, бизга жуда кўп мол келди. Агар сизлар хоҳласангиз, тарозида тортиб берамиз. хоҳласанглар санаб берамиз», деди. Шунда қавмдан бир киши: «Эй амирулмўминин, инсонлар унга кўра ҳақ оладиган девонларни тузинг», деди. Воқидий айтадиларки, Умар ибн Хаттоб девонларни тузиш хусусида мусулмонлардан маслаҳат сўради. Али р.а. «Сенга келган моллардан бирор нарсани тутиб қолмай, ҳар йили тақсимлайсан», дедилар. Усмон р.а. эса, «Одамларга келаётган кўп молларни кўряпман. Агар олган одам, олмаган одамдан ажратилиши учун улар ҳисобланмас экан, иш чигаллашиб кетишидан қўрқаман», деди. Ворид ибн Ҳишом ибн ал-Муғийра эса: «Мен Шомда бўлдим, уларнинг подшоҳлари девонлар тузганларини ва ундаги маблағ ҳисобига қўшин жамлаганини кўрдим. Сиз ҳам девонлар тузинг ва қўшин жамланг», деди. Умар у кишининг сўзини қабул қилди ва Ақийл ибн Абу Толибни, Маҳрама ибн Навфални, Жубайр ибн Мутъимни чақирди. Улар қурайш уруғидан эдилар. Уларга: «Инсонларни даражаларига қараб ёзинглар», деди. Улар Бани Ҳошимдан бошладилар. Сўнг Абу Бакр ва унинг қавмини, сўнг Умар қавмини ва бошқа қабилаларни ёзишди ва Умарга олиб боришди. Умар рўйхатга қарагач, «Йўқ, бундай бўлишини ёқтирмайман. Расулуллоҳ ﷺнинг қариндошларидан бошланг, сўнг уларнинг яқинларини, кейин уларга яқинларни ёзинглар, Умарни Аллоҳ қўйган ўринга қўйинглар», деди.

Бу ҳақ бериш ва қўшин жамлаш девонига нисбатан қилинган ишлардир. Бу девон араб тилида ёзилди. Аммо ҳақ олиш ва молларни йиғиш девонида эса, ҳолат бундан бошқачароқ эди. Чунки Ироқ девони Форс давлатига қарам бўлгани учун форс тилида ёзилар эди. Шунингдек, форслар ҳукмига бўйсунган бошқа ўлкаларда ҳам девон форс тилида юритиларди. Бу шаҳарларни жизяси ва хирожини олиш ва молларни йиғиш форс тилида ёзилган эди. Шом ва Румларга бўйсунган бошқа минтақалардаги девон румликларнинг ҳукмронлик кунларида бўлганидек, рум тилида иш юритар эди. Бу шаҳарларнинг жизяси ва хирожини олиш, молларини йиғиш рум тилида ёзилган эди. Ироқ ва Шом Умар ибн Хаттоб замонидан то Абдулмалик ибн Марвон ал-Умавий замонигача шу ҳолда қолди. Абдулмалик ибн Марвон Шом девонини ҳижрий 81-йили араб тилига кўчирди.

Зикр қилинишича, девонни рум тилидан араб тилига кўчиришга Абдулмалик ибн Марвонни ундаган нарса шуки, румлик котиби сиёҳдони учун сувга муҳтож бўлади, сув топа олмагач, сувнинг ўрнига ўзининг пешобидан фойдаланади, бу хабар Абдулмаликка етиб боради ва у котибни жазолайди ҳамда Сулаймон ибн Саъдга девонни араб тилига ўгиришни буюради. Саъд ундан ўзининг Урдун хирожига валий қилиб бир йилга тайинлашни сўрайди. Ўшанда Урдуннинг хирожи 180 минг динор бўлган эди. Бир йил ўтмасданоқ Сулаймон девонни ўзгартиради ва Абдулмалик ибн Марвонга олиб келади. Абдулмалик ўзини Саржун номли котибини чақириб, аҳволни баён қилади. Саржун Абдулмалик ҳузуридан ғамгин ҳолда чиқиб кетади. Сўнг румлик котибларни учратиб қолади, шунда у: «Сизлар тирикчилик учун бу ҳунардан бошқасини қидиринглар, Аллоҳ сизлардан бу ҳунарни кесиб қўйди», дейди.

Ироқда эса, Абдулмаликнинг Ироқдаги волийси Ҳажжож котиби Солиҳ ибн Абдураҳмонга девонни форсчадан арабчага ўгиришни буюради. Солиҳ икки тилни яхши биларди, у рози бўлади ва волий унга муддат беради. Солиҳ девонни араб тилига ўгиради. Буни Ҳажжожнинг форс котиби Мародиншоҳ ибн Зодон Фаррух билгач, Солиҳга девонни араб тилига кўчиришдан ожизлигини Ҳажжожга билдириш эвазига 100000 дирҳам пора таклиф қилади. Солиҳ эса унамайди: «Аллоҳ бўғинларингни худди форсларнинг аслини кесганидек кессин», дейди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги матбуот бўлими

09.03.2022й