Халифалик қулашининг дастлабки учқунлари

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Сўз аввалида Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ваҳн тўғрисида айтганларини эслатиб ўтишни лозим топдик.

قال رسول الله صلى الله عليه وسلم يوشك الأمم أن تداعى عليكم كما تداعى الأكلة إلى قصعتها فقال قائل ومن قلة نحن يومئذ قال بل أنتم يومئذ كثير ولكنكم غثاء كغثاء السيل ولينزعن الله من صدور عدوكم المهابة منكم وليقذفن الله في قلوبكم الوهن فقال قائل يا رسول الله وما الوهن قال حب الدنيا وكراهية الموت

Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Устиларингизга бир қавмлар бўри тўдаси ўз ўлжасига ташланганидек ташланади”. Саҳобалардан бири сўради: “У кунда биз озчилик бўлганимиз учун шундай бўладими?” Росулуллоҳ жавоб бердилар: “Йўқ, у кунда сизлар кўпчилик бўласизлар, лекин худди денгизнинг устидаги кўпик каби бўласизлар. Аллоҳ душманларингиз қалбидан сизлардан қўрқишни олиб қўяди, сизларнинг қалбингизга эса ваҳн солиб қўяди”. Сўрадилар: “Ваҳн нима у, эй Росулаллоҳ?”. Жавоб бердилар: “Дунёни севиш ва ўлимдан қўрқиш”. Аҳмад ва Абу Довуд ривояти.

Ўша кунда бу сўзлар қанчалик узоқдек туюлган бўлса, бугун ҳаётимизга айланди. Умматнинг манфаат келтирадиган исталган бойлигига ёки умуман эга бўлган манфаатларига назар ташласангиз, куфрнинг чангаллаб олганини кўрасиз. Ҳаётимиз ҳам бу гапларни исботлаб турибди. Умматнинг бу ҳолатга қандай тушганлиги Исломни моҳият жиҳатидан англаб етган инсонлар учун ўрганишга арзигулик ҳолатлар ҳисобланади.

Ҳар бир умматни бирлаштириб турадиган ўзига хос робитаси бўлади, бу робита унинг ақидаси ва шу ақидадан келиб чиққан сақофатидир. Бу иккисига ёки бирига нисбатан бўлган бепарволик нафақат бу умматни бўлинишига ва кучсизланишига, балки бу уммат учун азиз ва муқаддас бўлган, ҳаётда бор бўлиб туриши учун керакли бўлган омилларнинг моҳиятини унутишига сабаб бўлади. Ислом уммати худди шу воқеликни бошидан ўтказди. Бунинг дастлабки сабаби сақофатдан йироқлашиши бўлди. Аввало, араб тилига эътиборсизлик вужудга келди. Бунинг оқибатида эса, Исломнинг асл моҳияти фақат араб тили воситасида тушуниладиган қисми онглардан ўчишни бошлади. Натижада уммат тўғридан тўғри тушунишни эмас, ўзидан аввал ўтган, ҳатто ўзи танимаган уламо сифатида танилган инсонларнинг тушунчалари воситасида тушунишга таяниб қолди. Баъзи ҳолатларда бу яхши натижа беради, буни инкор қилмоқчи эмасмиз, лекин фақат шу йўлга суяниб қолиш тушунишни эмас, тушунишдаги тақлидни вужудга келтиради. Бу эса, Исломнинг кўп жиҳатлари уммат учун очилмай қолишига олиб келди.

Ўз навбатида, бунга сабаб бўлган омил ҳам мавжуддир. Бу эса, уммат орасида ўша вақтларда саҳоба р.а. лардан қолган ҳизбнинг давом этмагани эди. Усмон р.а. вақтида Росулуллоҳ с.а.в. замонидан жам бўлиб турган саҳоба р.а. лар жамоатининг бошқа юртларга тарқаб кетиши содир бўлди. Уларнинг тарқалиши Исломий фикрларнинг ёйилишига ёрдам бўлди дейилиши мумкин. Лекин бу бир жиҳатдан қараганда шундай кўринади. Бошқа жиҳатдан эса, ҳар қандай мабданинг ёйилиши кенгайиб бориши бу ёйилиш марказининг мустаҳкамлигига боғлиқ бўлади. Агар бу марказ мустаҳкам бўлмаса, ёйилишлар ўртасидаги восита мустаҳкам бўлмай узилиш содир бўлади. Натижада ёйилиш хавф остида қолади. Яъни умматнинг бирлиги, юқорида айтиб ўтганимиздек, робита бўлса, бу робита албатта ўз таркибидаги ақида ва сақофатга таянади. Сақофатнинг ёйилиши ва сақланиб туриши учун уни онгида сақлаб турувчи ҳизб бўлиши керак. Чунки ҳизбгина умматни шу сақофат чегарасидан чиқиб кетмаслигини таъминлай олади. 

Аллоҳ Таоло айтади:

وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ ۚ وَأُولَـٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

– “Ораларингиздан яхшиликка (Исломга) даъват қиладиган, маъруф ишларга буюриб, мункар ишлардан қайтарадиган бир жамоат бўлсин. Ана ўшалар нажот топгувчилардир”. (Оли Имрон:104)

Жамиятда фикрларни вужудга келишида муҳим ролни ҳам айнан ҳизб амалга оширади. Ҳизб фикрлар бериб умматга ҳам ва шу уммат орқали давлатга ҳам таъсир ўтказади. Бундай ҳизбнинг йўқлиги охири Халифаликнинг қулатилишига олиб келди. Яъни юқорида айтиб ўтилган омиллар Халифалик қулатилишидаги асосий сабаблар бўлиб хизмат қилди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

12.03.2020й