ХВЖнинг «эркин сузиш» тавсияси

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) ўзининг навбатдаги ҳисоботида Ўзбекистоннинг амалдаги валюта курси режимини «судралувчи» (crawl-like) тоифасидан «сузиб юрувчи» (floating) тоифасига қайта таснифлаганини маълум қилди. Жамғарма экспертлари 2025 йилнинг апрелидан бошлаб сўм курсининг мослашувчанлиги ошганини, бу эса халқаро захираларни сақлаш ва иқтисодиётни ташқи шоклардан ҳимоя қилишга ёрдам беришини қайд этган. Шу билан бирга, ҳисоботда Ўзбекистон иқтисодиётининг макроиқтисодий ҳолати ижобий баҳоланиб, 2025 йилда ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) 7,7 фоизга, 2026 йилнинг биринчи чорагида эса, йиллик ўсиш суръати 8,7 фоизга етгани, инфляция 7 фоизгача пасайгани олқишланган. Консолидациялашган бюджет тақчиллиги ЯИМга нисбатан 2,1 фоизгача қисқарган бир шароитда, ХВЖ мамлакатдаги давлат корхоналарининг 80 фоиздан ортиғини хусусийлаштириш зарурлигини ҳам алоҳида тавсия сифатида илгари сурган. (vaqt.uz)

Катта ютуқ сифатида тақдим этилаётган ушбу «сузувчи курс» режими иқтисодий назарияга кўра миллий валюта қийматининг давлат ёки Марказий банкнинг сунъий аралашувисиз, фақат бозордаги талаб ва таклиф асосида шаклланишини англатади. Яъни давлат миллий валюта барқарорлигини таъминлаш учун ўзининг олтин-валюта захираларини интервенция сифатида бозорга чиқармайди ва курсни эркин қўйиб юборади. Бундай шароитда валюта курсининг «эркин сузиши» Ўзбекистоннинг миллий манфаатларига эмас, балки халқаро молиявий марказларнинг маҳаллий бозорни тўлиқ ўз назоратига олишига хизмат қилади. Бу фикрлар замирида ХВЖ ва АҚШ молия тизими ўртасидаги узвий боғлиқликка оид инкор этиб бўлмас тарихий ва сиёсий фактлар ётади. ХВЖ 1944 йилда АҚШнинг Бреттон-Вудс шаҳрида тузилган халқаро молия тизимининг асосий устуни бўлиб, унда қарорлар “бир давлат — бир овоз” тамойили билан эмас, балки ташкилот бюджетига қўшилган молиявий улуш (квота) ҳажмига қараб қабул қилинади. АҚШ ХВЖда энг катта улушга (тахминан 16,5-17%) эга бўлган ягона давлатдир ва энг стратегик қарорлар қабул қилиниши учун 85% овоз талаб этилиши туфайли, Вашингтон ХВЖнинг исталган қарорига бир томонлама вето қўйиш ҳуқуқига эга бўлган ягона куч ҳисобланади. Шу сабабли жамғарма 1989 йилда ишлаб чиқилган «Вашингтон консенсуси» қоидалари орқали ривожланаётган давлатларга кредит бериш эвазига валюта курсларини эркин қўйиб юборишни мажбурий шарт қилиб қўйган. Бунинг оқибатини 1997 йилги Осиё молиявий инқирозида кўриш мумкин: ХВЖ талаби билан курсни эркин қўйиб юборган Индонезия, Жанубий Корея ва Таиланд каби давлатларнинг миллий валюталари Ғарб трансмиллий фондларининг бозордаги сунъий ҳужумлари оқибатида бир неча кунда 50-70%га қадрсизланиб, маҳаллий корхоналар банкрот бўлди ва ғарбликлар қўлига сув текинга ўтди. 1990 йилларда худди шу тавсиялар асосида ўз валютасини эркинлаштириб, стратегик давлат корхоналарини хориж инвесторларига ёппасига хусусийлаштирган Аргентина эса, иқтисодиёт устидан назоратни йўқотиб, 2001 йилда чуқур дефолт ва ижтимоий инқирозга юз тутди. Бугунги кунда ҳам АҚШ Федерал захира тизими (ФЗТ) ўз ички муаммоларини ҳал қилиш учун фоиз ставкаларини ўзгартирганда, курси эркин сузиб юрган давлатлардан капитал тезлик билан чиқиб кетиб, миллий валюталар қадрсизланади ва АҚШ ўзининг ички инфляциясини «сузувчи курс» тузоғига тушган давлатлар ҳисобига сингдириб юборади.

Глобал молия тизимида АҚШ доллари ҳукмрон мавқега эга эканини ҳисобга олсак, миллий валютани «сузувчи» режимга ўтказиш давлатнинг иқтисодий суверенитетини ўз қўли билан АҚШ ФЗТ ва Нью-Йорк биржаларидаги чайқовчилар (спекулянтлар) ихтиёрига топшириш билан баробардир. Ўзбекистон каби иқтисодиёти ҳали тўлиқ диверсификация қилинмаган ва кўплаб стратегик соҳаларда импортга қарам бўлган давлат учун курсни жиловлаш ричагидан воз кечиш оғир оқибатларни бошлаб келади. Ташқи сиёсий босимлар ёки глобал инқирозлар пайтида сўм кескин қадрсизланиши мумкин ва бу ички бозорда нарх-навонинг тинимсиз ошишига, инфляциянинг кучайишига ҳамда оддий аҳолининг харид қобилияти тушиб кетишига сабаб бўлади. Ўз муаммоларини ҳал қилишда бундай ташқи молиявий андозаларга суяниш ва иқтисодий ричагларни ажнабийларга топшириб қўйиш сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан ўз-ўзини бўғизлаш ҳисобланади.

 ХВЖнинг ушбу валюта ислоҳоти билан бир вақтда давлат корхоналарининг 80 фоиздан ортиғини хусусийлаштириш ҳақидаги талаби эса, мустамлакачилик тузоғининг энг хавфли нуқтасидир. «Сузувчи курс» оқибатида миллий валюта қадрсизланганда, мамлакатнинг стратегик аҳамиятга эга бўлган бойликлари, энергетика, кончилик, транспорт ва газ саноати тармоқлари доллар ҳисобида сув текин бўлиб қолади. Шундан сўнг, ХВЖ ортида турган АҚШ ва Ғарбнинг трансмиллий корпорациялари ички бозорга бемалол кириб, ушбу муҳим активларни арзимаган пулга сотиб олиш имкониятига эга бўладилар. Бу эса ҳеч қандай қўшинларсиз, фақат молиявий занжирлар ва сохта ислоҳотлар орқали бутун бошли давлатни иқтисодий қарамликда ушлаб туриш тактикасидир. Ҳисоботда мақталган 8,7 фоизлик ЯИМ ўсиши ёки бюджет тақчиллигининг камайиши каби чиройли рақамлар асл моҳиятни яшириш учун хизмат қилувчи парда бўлиб, реал ҳаётда бойликларнинг адолатсиз тақсимланишига ва ажнабий корпорациялар фойдасининг юртдан тўсиқсиз чиқиб кетишига йўл очади, холос.

Ўзбекистон ҳукумати валюта бозорини бутунлай ташқи кучлар ихтиёрига топшириб қўймаслик учун миллий сўмнинг сунъий ва босим остидаги кескин тебранишларини жиловлайдиган, ўз ички манфаатларига мос келувчи тартибли назорат тизимини ишга солиши зарур. Хорижлик йирик молиявий биржа ўйинчиларининг ички бозорга кириб-чиқишини ва капитални назоратсиз олиб чиқиб кетишини чеклаш мақсадида капитал ҳаракати устидан маъмурий чоралар ва чегараловчи фильтрлар жорий этилиши шарт. ХВЖ талаб этаётган давлат корхоналарини ёппасига ва тезлаштирилган тарзда хусусийлаштириш лойиҳасини зудлик билан тўхтатиб, энергетика, сув таъминоти, транспорт, олтин ва кончилик саноати каби умуминсоний ва стратегик аҳамиятга эга бўлган бойликлар устидан давлат назоратини қатъий сақлаб қолиш лозим. Бу табиий бойликлар ва муҳим тармоқларни хориж корпорацияларига сотиш ёки уларга монополия қилиб бериш шаръан ҳам, сиёсий жиҳатдан ҳам жоиз эмас, балки уларни халқ манфаати учун хизмат қилдирадиган шаффоф тизимга ўтказиш зарур. Шу билан бирга, АҚШ доллари ва хорижий кредитлар қарамлигидан халос бўлиш мақсадида йирик минтақавий савдо ҳамкорлари билан ҳисоб-китобларда доллардан воз кечиб, ўзаро миллий валюталардан фойдаланиш кўламини кенгайтириш ва ички ишлаб чиқаришни ривожлантириш орқали ташқи бозорга боғлиқликни камайтириш бугунги кунда амалга оширилиши мумкин бўлган амалий қадамлардир.

Бироқ мавжуд капиталистик дунё тартиботи доирасида қўлланиладиган бундай вақтинчалик ва маҳаллий чоралар муаммонинг илдизини бутунлай қурита олмайди, чунки ХВЖ ва унинг АҚШ бошчилигидаги мустамлакачи хўжайинларидан тўлиқ ҳамда узил-кесил қутулишнинг ягона ҳақиқий йўли – Ислом низомини ҳаётга қайтарадиган Халифалик давлатининг тикланишидир. Ягона умматни бирлаштирувчи ушбу Ислом Давлатигина халқаро кучлар томонидан жорий этилган ва қоғоз пул (доллар) устига қурилган заҳарли молиявий тизимни тубдан парчалаб, унинг ўрнига олтин ва кумушга асосланган мустаҳкам пул низомини жорий этишга қодир. Ислом шариати инсоният учун сув, ўт-ўлан ва олов(яъни барча энергия манбалари, газ, нефт ва ҳоказо)ни умумий мулк қилиб белгилаган бўлиб, Халифалик бу стратегик бойликларни ХВЖ каби ташкилотларнинг тавсияси билан хусусийлаштириб юборишга ёки чет эл компанияларига талон-торож қилишга асло йўл қўймайди.

Салоҳиддин

26.07.2026