بسم الله الرحمن الرحيم

Иқтисодий кризис, унинг воқелиги ва уни Ислом нуқтаи назарида ҳал қилиш

Аввалги мавзуимизда пул маъдан (олтин ва кумуш)га асослангани ва бу то ўн тўққизинчи аср охиригача давом этгани, кейин қоғоз пулларни пайдо бўлиши ва бунинг натижасида муаммоларнинг кўпайиб кетгани сабабли айрим давлатларнинг олтин қоидасига қайтишга уринишлари ҳақида маълумот бергандик. Бугунги мавзуимизда ҳам сизларга бу уринишлар ҳақидаги маълумотларни баён қилишда давом этамиз.

 Иккинчи Жаҳон уруши тугаши арафасида, 1944 йил 22 июлда бир неча давлатлар АҚШда Бреттон Вудз конференциясига тўпланиб, пулни қайта олтинга боғлашга қарор қилишди. Лекин бу сафар олдингисидан ўзгача бўладиган бўлди. Бу конференциянинг энг кўзга кўринган қарорлари қуйидагилар бўлди:

1. Аъзо давлатларга ўз пулини яна олтинга боғлаш шарт қилиб қўйилди, яъни ҳар бир давлат ўз пул бирлигининг соф олтиндан муайян вазнини белгилаб қўядиган бўлди. Бироқ, шахсларга ёки қоғоз пул ўрнига олтин беришни марказий банкдан талаб қиладиган ҳар қандай ташкилотга эркин алмаштириш ҳуқуқи берилмайдиган бўлди. Бироқ хорижий жамғармаларга нисбатан фақат долларгина олтинга алмаштириб бериладиган бўлди. Бунга сабаб қуйидаги икки нарса эди:

Биринчи: Америка иккинчи жаҳон урушидан дунёдаги энг катта олтин жамғармасига эга бўлиб чиқди. Ўша вақтда дунёдаги жами олтин жамғармаси миқдори 38 миллиард доллар деб баҳоланди. Ундан Америкада 25 миллиарди, яъни дунёдаги олтиннинг қарийб учдан икки қисми мавжуд эди.

Иккинчи: Бунга Американинг дунё устидан сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан ҳукмрон бўлиш истаги сабаб бўлди.  Чунки давлатлар ўзининг бутун пул жамғармасини олтин билан эмас, балки, Америкада босиб чиқарилган қоғоз пул, яъни доллар билан сақлашга мажбур бўладиган бўлди.  Америка талаб қилинган пайтда бу қоғоз пулларни олтинга алмаштириб бериш мажбуриятини оладиган бўлди. Бу эса, ўз банкларида олтин ўрнига америка қоғоз пулини жамғарма қилиб сақлайдиган бошқа давлатларни Америка билан муайян сиёсий ва иқтисодий муносабатларни сақлаб туришга мажбур қилиб қўйди. Улар америка қоғоз пулининг олтинга алмаштириш нархининг барқарор туришини кафолатлаш учун шунга мажбур эди. Америка долларнинг олтинга алмаштириб бериш курсини бир унция (31.1 грамм) олтинга 35 доллар қилиб белгилаб қўйди. Бреттон Вудз низоми олтинга алмаштириб бериш низоми, деб аталди. Чунки бу низом бўйича давлатларни ўз жамғармаларида олтинга алмаштирса бўладиган қоғоз пулни, яъни долларни сақлаши белгилаб қўйилди. талаб қилинган пайтда Америка томонидан белгиланган нархда долларни олтинга алмаштириб бериладиган бўлди. Фунт стерлинг ҳам қайсидир даражада алмаштиришга яроқли бўлиб турди. Лекин бу ҳол узоқ давом этмади.

2. Аъзо давлатларга ўз пулининг алмашинув курсини барқарор уш-лаб туриш шарт қилиб қўйилди. Буни шу давлатлар йўлга қўядиган муайян сиёсатлар билан амалга ошириладиган бўлди. Бу сиёсатлар олтиндан ва олтинга алмаштиришга яроқли бўлган долларлардан иборат қоплам (таъминот) билан мутаносиб бўлиши шарт эди. Конференцияда бу нархнинг 1% чегарада қалқиб туришига рухсат берилди. Акс ҳолда давлатлар уни ўз ҳолига қайтариш учун аралашадиган бўлди.

3. Конференция қуйидаги икки халқаро ташкилотни тузишга қарор қилди:

Биринчи:  Халқаро валюта фонди.  Бу валюта фондининг энг кўзга кўринган мақсади халқаро пул барқарорлигини таъминлаш, алмашинув курс барқарорлигини таъминлаш ва аъзо давлатларнинг ўзи қўшган ҳиссаларига қараб шу фонд маблағидан бемалол олишини таъминлашга ҳаракат қилиш.  Фонд аъзо давлатларга уларнинг тўловлар балансидаги бузилиш кўламини қисқартиришга ёрдам бериш учун ўзидаги маблағлардан беради.

Бу фонд унинг қарорларига Америка хўжайин бўладиган шаклда тузилди. Чунки улар аъзо давлатларнинг қанча овозга эга бўлишини шу фондга қўшадиган ҳиссаларига боғлиқ қилиб қўйишди. Чунки Америка энг катта ҳисса (27,2% сармоя) қўшгани боис демак бу фонд қарорлари Америка истаги бўйича чиқариладиган қарорлар бўлади.
Иккинчи: Жаҳон реконструкция банки ташкилоти. Унга фақат халқаро валюта фондига аъзо бўлган давлатларгина аъзо бўлиш ҳуқуқига эга. Унинг энг кўзга кўринган мақсади қуйидагичадир: Уруш вайрон қилган нарсаларни қайта тиклаш, иқтисодий жиҳатдан қолоқ бўлган давлатларга ёрдам бериш, қарзлар ва грантлар беришдан иборат. Унда қанча овозга эга бўлишни худди валюта фондидагидек қилиб қўйишди. Яъни унда ҳам Американинг ҳукмронлиги таъминланди.

Бреттон Вудз конференциясининг энг кўзга кўринган қарорлари мана шулардир. Бу конференция олтинга алмаштириш низомини тасдиқлади. Бу низом бўйича муомала юритиш Америка 1971 йил 15 августдаги машҳур қарори билан уни бутунлай бекор қилгунига қадар давом этди. Ўша қарор бўйича долларнинг олтинга алмаштирилиши бекор қилинди.  Шундан кейин пул номинал асосда (устига ёзилган баҳоси асосида) ишлатиладиган бўлди. Ва унга «шаклидан ва навидан қатъий назар, қонун туфайли молиявий айирбошлашнинг умумий воситаси бўлиб қоладиган ҳар қандай модда-восита» деб таъриф берилди. Бинобарин, муомалада юриши мажбурий қилиб қўйилган қоғоз пуллар муомалада юрадиган бўлди.  Уларнинг қиймати давлат қонуни билан белгиланадиган бўлди.  Уларнинг қиймати кўтарилиши ё тушиши давлатнинг иқтисоди, сиёсати ва бу тўғрида амалга оширадиган тадбир-чоралари, масалан ўз савдо балансини ва тўловлар балансини идора қилиш каби ва шунга алоқадор бошқа нарсалар каби ишларга қараб бўлади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

09.10.2017й.