بسم الله الرحمن الرحيم

Иқтисодий кризис, унинг воқелиги ва уни Ислом нуқтаи назаридан ҳал қилиш

Аввалги мавзуимиздан “пул ва тўловлар баланси” воқелигини билиб олдик. Ундан бизга иқтисодий кризис юз бериш эҳтимоли “пул ва тўловлар баланси” воқеси натижаси сифатида қуйидаги равишда юзага келиши аён бўлади:

1. Иқтисодий кризислар – пул воқесининг натижасидир:

Олам ўзининг пул муомаласида олтин қоидаси низоми асосида юрган пайтда иқтисодий гуллаб-яшнаш ва пул барқарорлиги даврини бошидан кечирган эди. Қачон бундай низом йўқ бўлиб, унинг ўрнини олтинга алмаштириш низоми эгаллагач, пул билан боғлиқ беқарорликлар пайдо бўла бошлади. Ҳатто пул барқарорлиги даврлари жуда кам учрайдиган ҳолат бўлиб қолди. Шундан кейин олтинга алмаштириб бериш низоми ҳам бекор қилинди ва фақат мажбурий қоғоз пуллар билан муомала қилинадиган бўлди. Бу эса аҳволни баттар ёмонлаштирди ва кризис кетидан кризислар рўй бера бошлади.

Олтин қоидаси низоми барқарор алмашинув курсини таъминлаган эди. Чунки ҳар бир давлатнинг пул бирлиги ё олтин эди ёки олтин билан бир хил қийматга эга бўлган, исталган пайтда олтинга алмашишга яроқли бўлган ва олтин ўрнини босувчи қоғоз пул эди.  Шунинг учун ҳам, давлатлар пуллари ўртасидаги алмашинув курси барқарор эди. Чунки у умумэътироф этилган олтин бирлигига мансуб эди. Масалан, Исломда динор 4.25 грамм олтин билан белгиланган бўлса, Британия фунт стерлинги қонун бўйича икки грамм соф олтин билан белгиланди, француз франки эса бир грамм олтинга тенг бўлди ва ҳоказо. Шунинг учун ҳам алмашинув курси барқарор бўлди.

Бу низом ичкарида ҳам, ташқарида ҳам унинг пул бирлиги қийматини мустаҳкамлади. Бунга далил шуки, 1910 йилда олтин нархларининг рекорд рақамлари 1890 йилдаги даражанинг ўзига яқин бўлди. Аммо бу низом бекор қилинганидан кейин кризислар эътиборни тортадиган тарзда юз берадиган бўлди:

Биринчидан: Олтинга алмашинув низомидаги кризислар.

Кризисларнинг кўзга ташланиши мана шу низом бекор қилинганидан сўнг пайдо бўлди. Бу низом бўйича доллар олтинга қўшимча равишда марказий банклардаги жамғарма сифатида ишлатиладиган бўлди. Бреттон-Вудс конференциясига кўра, бир унция олтин 35 доллар, деб баҳоланди.

Бу низом бўйича бошқа давлатлар Американинг “раҳм-шафқатига” қарам бўлиб қолди. Чунки Америка ўзининг тўловлар балансидаги бузилишни етарли олтин қоплами (таъминоти) сиз қўшимча қоғоз пулларни (долларларни) босиб чиқариш билан ҳал қилиши мумкин эди. Бу авж олгани сайин унинг долларларини олтинга алмаштириш имконияти камайиб бораверди. Бу ҳол иккинчи жаҳон урушидан кейин ва Маршалл режасидан кейин амалда юз берди. Чунки Америка муомалада юрган ҳамма долларларни олтинга алмаштиришни бекор қилди ва Америка ичкарисида эмас, фақат хорижда муомалада юрган долларларнигина олтинга алмаштириш мажбуриятини олди. Кризисни шундай ҳал қилди. Чунки ундаги мавжуд олтинлар хориждаги муомалада юрган долларларни таъминлашга етар эди, холос. Шундан кейин бора-бора  Американинг олтин жамғармаси камая бошлади ва ниҳоят 1961 йилда яна бир кризис бошланди. 1965 йилда Американинг олтинлари хориждаги долларларни Бреттон-Вудс конференциясида кўрсатилган расмий нарх бўйича алмаштиришга етмай қолгач кризис янада авж олди. Шунда бошқа давлатларнинг доллар жамғармалари ҳам ўзининг номинал қийматидан тушиб кетди-да, иқтисодий беқарорлик юз берди.

Америка 1958 йилнинг декабридан 1960 йил январигача бўлган муддат оралиғида ўзининг олтин жамғармаларидан тўрт миллиард зиён кўрди. Хориждаги долларлари миқдори ошиб кетиши натижасида шундай зарар кўрди. Доллар миқдори ошиб кетиши натижасида унга бўлган ишонч камайиб, олтинга ва уни жамғаришга бўлган талаб ортиб кетди. Банкларнинг ўзларидаги долларларни олтинга алмаштиришга бўлган талаби ҳам кучайди. Банклар тўловлар балансини олтин билан эмас, доллар билан тўлай бошлади.

Қуйида келтирилган маълумотдан 1946-1965 йиллар ўртасида долларнинг олтин билан таъминланиши қай даражада пасайганлигини билиб олиш мумкин. 

Америкадаги олтин жамғармаси:

1946й – $20.6 млрд;

1949й – $24.5 млрд;

1957й – $22.8 млрд;

1960й – $18.8 млрд;

1965й – $14 млрд.

Хориждаги расмий ва хусусий долларлар жамғармаси:

1946й – $1.6 млрд;

1949й – $6.4 млрд;

1957й – $14.6 млрд;

1960й – $18.7 млрд;

1965й – $25.2 млрд.

Юқоридаги маълумотларни қуйидагича изоҳлаш мумкин:

1946 йилда Америкадаги олтин жамғармаси 20.6 млрд доллар бўлган бўлса, хориждаги расмий ва хусусий долларлар жамғармаси 1.6 млрд долларни ташкил қилган. Яъни Америкадаги олтин жамғармаси ташқаридаги доллар миқдоридан 16.6 баробарга ортиқ бўлган.

1949 йилда Америкадаги олтин жамғармаси 3.9 млрд долларга ошиб 24.5 млрд. ни ташкил қилган бўлса, хориждаги расмий ва хусусий долларлар жамғармаси миқдори ҳам 4.8 млрд долларга ошиб, 6.4 млрд долларни ташкил қилди. Яъни Америкадаги олтин жамғармаси ташқаридаги доллар миқдоридан 3.8 баробар ортиқ бўлди.

1957 йилга келиб, Америкадаги олтин жамғармаси 1.7 млрд долларга камайиб, 22.8 млрд долларни ташкил қилган бўлса, хориждаги расмий ва хусусий долларлар жамғармаси 8.2 млрд долларга ортиб, 14.6 млрд долларни ташкил қилди. Яъни Америкадаги олтин жамғармаси ташқаридаги доллар миқдоридан 1.5 баробар ортиқ бўлди холос.

Юқоридагилардан кўринадики, 1946 ва 1957 йиллар оралиғида  Америкадаги олтин жамғармаси маълум миқдорда ошгани билан, хориждаги расмий ва хусусий долларлар жамғармаси жуда тез суръатда 9.1 баробарга ортган. Яъни Америкадаги олтин жамғармасининг ўсиш суръати тахминан 10 фоизни ташкил қилган бўлса, ташқаридаги доллар миқдори 912.5 фоизга ортган, бу эса Американинг долларни олтин билан таъминлаш имконияти тобора чекланиб бораётганини кўрсатади.

1960 йилга келиб, Америкадаги олтин жамғармаси 4 млрд долларга камайиб, 18.8 млрд долларни ташкил қилган бўлса, хориждаги расмий ва хусусий долларлар жамғармаси 4.1 млрд долларга ортиб, 18.7 млрд долларни ташкил қилди. Яъни Америкадаги олтин жамғармаси ташқаридаги доллар миқдоридан бор йўғи 0.1 млрд долларга ортиқ бўлди холос.

1965 йилга келиб, Америкадаги олтин жамғармаси 4.8 млрд долларга камайиб, 14 млрд долларни ташкил қилган бўлса, хориждаги расмий ва хусусий долларлар жамғармаси 6.5 млрд долларга ортиб, 25.2 млрд долларни ташкил қилди. Яъни Америкадаги олтин жамғармаси ташқаридаги доллар миқдоридан 11.2 млрд долларга камайиб кетди, бу эса ташқаридаги доллар таъминотини йўққа чиқарди.

Долларни олтин билан таъминлаш имконияти йўқолгач, Америка дунёнинг етакчи давлатларидан ўзига ёрдам беришларини талаб қилди.   Шундан сўнг олтин гуруҳини тузишга келишиб олинди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

29.10.2017й.