Ҳидоят ва залолат
بسم الله الرحمن الرحيم
Ҳидоят ва залолат
1-қисм
Ҳидоят ва залолат ҳақида мақола ёзишимиздан мақсад, мусулмонларнинг ҳидоят ва залолат ҳақидаги тушунчаларининг ҳеч қандай шубҳа ва ноаниқлик қолмайдиган даражада аниқ ва равшан бўлишини таъминлашдир. Зеро, инсоннинг ҳидоят топиши ёки залолатга кетиши унинг учун тақдирий масаладир. Мусулмонларда эса, бу масалада ҳеч қандай ноаниқлик бўлиши мумкин эмас.
Ҳудо, ҳидоят луғатда тўғрилик, йўлламоқ, бошламоқ маъносида ишлатилади. Залолат эса тўғриликнинг аксидир. Ҳидоят шаръан Исломга йўл топмоқ ва унга иймон келтирмоқдир. Залолат шаръан Исломдан чиқмоқдир. Аллоҳ Таоло жаннатни ҳидоят топганлар учун, дўзахни эса залолатда юрганлар учун яратди, яъни ҳидоят топган кишига савоб, залолатга юрганга азоб беради. Демак, савоб ва жазони ҳидоят ва залолатга боғлаш, ҳидоят ва залолат Аллоҳ тарафидан эмас, банданинг феълидан келиб чиқишидан далолат беради. Банданинг ҳидоят топиши ёки залолатга кетиши банданинг ҳукми остидаги доирага киради. Яъни банда ҳидоят топишда ёки залолатга кетишда ихтиёрлидир. Шунга кўра, ҳидоят топиш ёки залолатга кетиш банда учун қазо эмас, бу борада Аллоҳ бандаларига ихтиёр берган. Агар у Аллоҳ тарафидан бўлганда, ҳидоятга савоб, залолатга жазо берилмасди. Чунки бу нарса Аллоҳ Таолога зулмни нисбатлашга олиб боради ва Аллоҳнинг адаштириши билан адашган кишининг жазоланиши зулм бўлади. Аллоҳ эса бундай зулмдан покдир. Аллоҳ Таоло айтади:
وَمَا رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ
– „Парвардигорингиз бандаларига зулм қилгувчи эмасдир“. (41:46)
Яна айтади:
وَمَا أَنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ
– „Мен бандаларга зулм қилгувчи эмасдирман“. (50:29)
Лекин бир неча оятлар келганки, улар ҳидоят ва залолатнинг нисбатини Аллоҳга беришдан далолат беради. Улардан ҳидоят ва залолат банда тарафидан эмас, Аллоҳ тарафидан эканлиги тушунилади. Бошқа оятлар эса ҳидоят ва залолат нисбатини бандага беришдан далолат беради. Улардан ҳидоят ва залолат банда тарафидан эканлиги тушунилади. Бу оятлар воқесини тўғридан тўғри тушуниб олиш инсонни чалкашликка олиб келади. Шунинг учун уларнинг воқесини ташриъий жиҳатдан идрок қилиш керак, яъни бу оятларга ҳукм олинадиган, ижтиҳод қилинадиган оятлар сифатида қараш керак. Шундагина ҳидоят ва залолатни Аллоҳга нисбатлаш маъноси уни бандага нисбатлаш маъносидан бошқача эканлиги маълум бўлади. Чунки уларнинг ҳар бири бир-биридан фарқли жиҳатларга эга. Шу билан уларнинг ташриъий маъноси тўла аён бўлади. Тўғри, ҳидоят ва залолатни Аллоҳга нисбатлаган оятларда Аллоҳгина ҳидоятлаши ва Угина адаштириши ҳақида очиқ ҳужжатлар келган. Аллоҳ айтади:
قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ
– „Айтинг: «Албатта, Аллоҳ Ўзи хоҳлаган кимсаларни гумроҳ қилур ва (Аллоҳга) ижобат қилган кишиларни Ўз (динига) ҳидоят қилур»“. (13:27)
Яна айтади:
فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ
– „Зотан Аллоҳ Ўзи хоҳлаган кимсаларни йўлдан оздирур ва Ўзи хоҳлаган кишиларни ҳидоят қилур“. (35:8)
Бу каби оятларнинг мазмунидан ҳидоят ва залолатни Аллоҳ Таоло қилишига очиқ далолат бор. Банда ўзи тарафидан ҳидоятлана олмайди, балки Аллоҳ истаса ҳидоятланади, Аллоҳ адаштирса адашади демакдир. Лекин бу мазмун ҳақида кўпгина қариналар (баён қилувчи мазмунлар) келганки, булар ҳидоят ва залолатни бевосита бажариш Аллоҳ тарафидан бўлишидан бошқа маънога буриб юборади. Бу маъно ҳидоят ва залолатни яратиш Аллоҳ тарафидан эканлиги, бевосита ҳидоятланиш, адашиш банда тарафидан эканлиги демакдир. Бу қариналар шаръий ва ақлийдир.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух
31.01.2017й.
