Инсонлар ҳаётида ақиданинг аҳамияти тўғрисида қисқача мулоҳаза
بسم الله الرحمن الرحيم
Инсонлар ҳаётида ақиданинг аҳамияти тўғрисида қисқача мулоҳаза
Кўпчилик мусулмонлар ақида ва иймон тўғрисида маълум бир тушунчага эга. Лекин тадқиқот қилиб кўрилса, уларнинг аксарини бу тушунчалари тўғри фикрлар асосида шаклланмаганлигини билиш мумкин. Ҳатто баъзиларида бу тушунчалар бузуқ ёки аҳамиятсиз ва ҳаётда ҳеч қандай таъсирга эга бўлмайдиган атамалар каби тасаввур мавжуддир. Ростдан ҳам бизнинг ақида ва унга келтирилган иймон инсонларнинг ҳаётида таъсирга эга бўлмай, уларнинг ҳаётида аҳамият касб этмайдими, деган савол ўртага ташланиши лозим. Чунки бугунги воқелик бундай баҳсга киришиш эҳтиёжи мавжудлигини кўрсатмоқда. Агар бу баҳс мавзуси ечиб олинмаса, мусулмонлар ҳаётининг Исломийлашиши сўроқ остида қолаверади. Чунки ўз дини ақидасини англамаган ва унга иймон келтириш моҳиятини тушунмаган мусулмон ўзига нотаниш сахронинг ўртасида қолиб кетган инсон кабидир. У қайси томонга юришни билмай қотиб қолиши ва ҳатто ўз манзилига тескари томон юриши ёки сароб (мираж)га алданиши ҳам мумкин. Ақидани тушунмаган инсон учун ҳаёт йўли сахро каби бўлса, ақидани тушунганидан кейин у учун ақида компас вазифасини бажаради.
Ақида инсонни ҳаёт тўғрисидаги тасаввурларини вужудга келтириши, ҳаёт майдонидаги муаммоларига ечим бериши ҳамда унинг ҳаракатларини маълум бир йўналишга йўналтира олиши керак. Агар инсон ақидани тушуниб қабул қилган бўлса, бу уч жиҳат унда намоён бўлади. Яъни мана шу уч нарса ақидага иймон келтирган инсонга ақиданинг таъсири ҳисобланади. Ақида қабул қилинганидан кейин шу инсондаги ҳаёт тўғрисидаги тушунчаларни бир нуқтага марказлаштиради, яъни бир марказга боғлайди. Бу нарсани худди чархпалак ёки ғилдиракнинг мисолида тушуниш мумкин. Чархпалак ёки шу каби ишлайдиган ғилдирак дейсизми, буларни марказида мустаҳкам ўрнатилган ўқ ушлаб туради. Шу ўқ унинг маркази. Энди бу ўқ билан ғилдирак ёки чархпалакнинг чеккасини мустаҳкам боғлаб турувчи ричаглар мавжуд. Яъни бу ричаглар марказ билан мустаҳкам боғловчи қисмлар ҳисобланади. Мана шу ерда айтилган чархпалак ёки ғилдиракнинг айлана ичи ҳаёт, деб қаралса, марказдаги ўқни ақида, деб тасаввур қилинг. Шунда ўқ билан айлана четини боғлаб турган ричаглар ҳаёт тўғрисидаги тушунчалар бўлиб ҳисобланади.
Бу ердаги мисолдан ақиданинг инсон ҳаётидаги аҳамиятини тасаввур қилиш мумкин. Биз бу мисол билан айнан шундай тасаввур қилиниши керак, бундан бошқача тасаввур хато, деб ўзгача маъно бермоқчи эмасмиз. Бу бир мисол холос.
Энди юқорида келтирганимиз мисолда айтилган ричаг, яъни ҳаёт тўғрисидаги тушунчалар ҳақида тўхталиб ўтсак тасаввуримиз янада мустаҳкамланади. Мисол учун дунё ҳаётининг ўзи нима? Биз унда нима учун яшаймиз? каби саволларга жавоб бериш орқали инсонларда ҳаётий тушунча ҳосил қилинади. Ақидаларнинг бир-биридан фарқи ҳам ҳаётий тушунчаларида яққол акс этади. Ҳар бир тушунча инсон қабул қилган ақидага мос келиши шарт, агар у даъво қилаётган ақидага мос келмайдиган тушунчани кўтариб юрган бўлса, демак, у ё ақидасини тушунмайди ёки бу тушунчани идрок қилиб олмаган ва аниқ тасаввур қила олмайди. Агар инсон ўзи қабул қилган ақидани аниқ ҳужжатлар орқали идрок қилиб олган бўлса, албатта бу инсонга шу ақидага бегона фикр ва тушунчалар таъсир кўрасата олмайди, яъни унинг гап-сўзлари ва амалида ўз ақидасига зидликка йўл қўйилмайди. Баъзида бир инсон ақидасини тўла идрок қилиб олган бўлса-да, унга зид бўлган фикрларни кўтариб юрганлигига ёки зид амаллар қилаётганлигига гувоҳ бўлишингиз мумкин. Бу инсон ўзи кўтариб юрган фикрни ёки қилаётган амалининг асл моҳиятини англамаган, шунинг учун ўз ақидасини яхши тушуниб олган бу инсонни бу фикр ёки амалдан фориғ қилиш осон бўлади. Яъни ақидасини тушунган инсонга ўзи кўтариб юрган зид фикр ёки қилаётган зид амални ақидасига зидлигини тушунтириб берилса шу фикр ёки шу амалдан қайтади.
Ақидани тушунишдан аввал инсонларда мавжуд бўлган ҳаёт тўғрисидаги тушунчалар ҳам ақида тушунилганидан кейин шу ақидага мувофиқ сараланади ва зид тушунчалар ташлаб юборилиб тўғри келадиганлари қолади. Ислом ақидасидан келиб чиққан борлиқни Аллоҳ яратганлиги, бу дунё ҳаёти имтиҳон эканлиги ва албатта кейинги ҳаётда ҳар бир амалнинг сўроқ саволи борлиги тўғрисидаги тушунчалар мусулмонларнинг ҳаётларини шакллантиришдаги асосий таянчлар ҳисобланади. Ва бу ақидани тушуниш инсоннинг ўзини-ўзи назорат қилишида муҳим рол ўйнайди. Мусулмонларни доимо хушёр бўлишига, амалларига бепарво муносабатда бўлмаслигига сабаб бўлади. Бундай тушунчалар ақидага узвий боғланган тушунчалар ҳисобланиб, бу каби тушунчаларнинг ҳар бири мусулмон ҳаётида жуда муҳим ўринга эгадир. Шунинг учун балоғатга етиб ҳаёт йўлига мустақил қадам қўяётган ҳар бир мусулмон бу каби тушунчаларни аниқ-тиниқ, ёрқин англаб, идрок қилиб олиши вожибдир.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ.
30.04.2018й.
