Ишсизликнинг келиб чиқиши сабаблари нимада?

Америка овози сайтида Халқаро  меҳнат   ташкилотининг хисоботи келтирилди. Хисоботга кўра глобал молиявий кризисдан қаттиқ азият чекаётган  табақа ёшлардир. 15 ёшдан 24 ёшгача бўлган йигит – қизлар учун иш топиш айниқса қийинлашган Европадаги  инқироз таъсири нафақат минтақада, балки Шарқий Осиё ва Лотин Америкасида ҳам сезиляпти. Яқин Шарқ  ва Шимолий Африкада вазият анча оғир – ёшлар орасида ишсизлик даражаси 25 фоиздан юқори, келаси 5 йилда бу рақам ўсишда давом этади, Яқин Шарқ минтақасида ёшларнинг 26 фоизи ишсиз, 2017 йилга бориб 28 фоизни ташкил этади. Шимолий  Африкада вазият бир мунча яхшироқ, яъни сўнги 5 йил ичида ишсизликлар сони бироз камайган лекин ўртача минтақавий кўрсаткич нихоятда баландлигича қолмоқда. 27 фоиз дейди эксперт Ekkexard Ernst.  Шарқий Осиёда бугун қиз – йигитларни 9.5 фоизи ишсиз бўлса, 2017 йилга бориб 10 фоиздан ошади. Фақат ривожланган мамлакатларда ишсизлик  сурати бироз пасайишга умид қилиш мумкин. Халқаро  меҳнат ташкилотига кўра бу муаммони ечиш ёшлар учун ишни кафолатлаш тренинглар ташкил этиб янги касб эгалашга ёрдам бериш керак. Австрия, Дания, Филландия, норвегия, Швеция ва Латвия каби мамлакатларда ёшлар учун махсус иш жойларини кафолатловчи дастурлар мавжуд. Улар самара беради, дейди Ernst. Айтилган  чоралар катта маблағ талаб қилмайди, Европада бу мақсадда мамлакат ялпи ички махсулотининг бор йўғи 0.5 фоизи сарифланади халос. Албатта инқирозга юз тутган хукуматлар учун бу ҳам катта маблағдек туюлиши мумкун. Аммо ишлайдиган ёшлар иқтисод учун келтирадиган даромад, ишсизлар учун тўланадиган пулни инобатга олса фойда катта эканига шубха йўқ, деб Халқаро  меҳнат ташкилоти муаммога ечим беради.

Аслида муаммонинг ечими мана шундан иборатми?

Бу муаммога чуқуроқ назар ташлайдиган бўлсак, ишсизликнинг бартараф  этиш учун кўриладиган бу чоралар “йиртиққа ямоқ солиш”дан ўзга нарса эмас. Муаммони  бартараф  қилиш учун эса муаммони эмас муаммони келтириб чиқарган сабабни бартараф қилиш зарур бўлади. Бу сабаб эса молиявий кризис ёки иқтисодий танглик эмас, балки буларнинг келтириб чиқарган  капитализм тузумидир. Мулк эрканлигига асосланган Капитализм тузуми хохлаган йўл билан мулк ортиришликка ва ортирилган мулкни хохлаган ўринга сарифлашга рухсат беришлик билан инсоният бошига бугунгидек қаро кунларни олиб келади. Инсоният бўйнига миниб олган бу капиталистик тузум ўз табиатидаги мустамлакачилик билан заиф халқларни босиб олиб, уларнинг ер ости ва устки бойликларини талаб кетишлик билан ва ўз мустамлакаларини хом – ашё базаларига айлантириб, уланинг ривожланишига хеч қандай йўл бермай  очлик ва қашшоқлик гирдобига ташлаган бўлса, рибога асосланган банк системаси эса мана шундай молиявий киризисларни келтириб чиқаради. Бунинг натижасида майда корхоналар синган бўлса, йириклари ўз чиқимларини камайтириш учун одамларни ишдан бўшатишга ўтишди.

Шундай экан қандай чоралар кўрилмасин, тренинглар ўтказилмасин ишсизлик муаммосидан қутилиб бўлмайди. Бундан қутилишнинг ягона йўли бу муаммоларнинг келтириб чиқарган капитализм тузумини улоқтириб ташлаб, унинг ўрнига Исломий хукмларни ҳаётга татбиқ қилишликдир. Исломда эса бу муаммоларнинг тўла ечими мавжуддир. Аввало Ислом шахсга хоҳлаган йўл билан мулк ортиришликка рухсат бермайди, балки фақатгина меҳнат, мерос, яшаш учун мол – мулкка бўлган эхтиёж, Давлат ўз молларидан халққа бериши, шахслар мол ёки меҳнат   сарифламай оладиган моллар. Шарият шу беш йўл билангина мулк орттиришликка рухсат беради. Ва бу орттирилган мулкни сарифлаш ўрни ҳам қатий белгилаб қўйилган. 

Ислом жамиятда рибонинг хар қандай муомиласига қарши кескин жазо – чораларини қўллайди.

Шахснинг эса агар у ўз ишларини бошқара олмай қолсагина унинг ишларига аралашади. Шахс ўз ишини юргизиб олишлиги учун байтулмол томонидан моддий ёрдам берилади. Исломда закотдан бўлак хеч қандай мажбурий солиқлар мавжуд эмас. Закотни эса солиқ  эмас ибодат эътиборида йиғади ва уни шариат белгилаб берган ўринларгагина сарфлайди. Иш билан таъминлай олмаган фуқароларини нафақасини бой қариндошлари зиммасига юклайди. Агар улар бўлмаса Давлат ўз кафолатига олади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Муслим