بسم الله الرحمن الرحيم

“Исломда таълим дастури асослари” туркумидан:

Олий таълимдан кўзланган мақсадлар ва унинг турлари

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ

– “(Эй Муҳаммад, барча мавжудотни) яратган зот бўлмиш Парвардигорингиз номи билан (бошлаб) ўқинг! У инсонни лахта қондан яратган (зотдир). Ўқинг! Сизнинг Парвардигорингиз (инсониятга) қаламни (яъни ёзишни – хатни) ўргатган ўта карамли зотдир. У зот инсонга унинг билмаган нарсаларини ўргатди”. (Алақ.1-5)

Туркум мақолаларимизни Халифалик давлатида олий таълимнинг қандай бўлиши ҳақидаги фикрлар билан давом эттирамиз. Мактаб таълимидан кейинги ҳар бир низомли таълим олий таълим ҳисобланади. Аввало олий таълимдан кўзланган мақсадлар билан таништирамиз.

Олий таълимдан кўзланган мақсадлар

1. Мактаб босқичида шаклланган ўқувчилардаги Исломий шахсиятни янада мукаммаллаштиришга эътибор бериш. Токи улар уммат тақдирини ҳал қилувчи муаммоларни еча оладиган етакчига айлансин. Ислом бу муаммоларни мусулмонлар зиммасига ҳаёт-мамот масаласи қилиб юклаган. Ислом ҳаётга ҳукм низоми сифатида татбиқ этилмаётган пайтларда мусулмонларнинг тақдирини ҳал этадиган бош муаммо Халифалик давлатини барпо этиб, Аллоҳ нозил қилган ҳукмлар билан ҳокимиятни бошқариш бўлади. Халифалик давлати мавжуд бўлган даврда эса бу муаммо давлатни муҳофаза қилиш, Исломни тирик сақлаб қолиш учун уни умматга татбиқ этиш, оламга даъватни олиб чиқиш, уммат ва давлат бирлигига хавф солувчи кучларни бартараф этишдан иборат бўлади. Бош муаммолар доим умматнинг диққат марказида туриши учун ихтисослари қандай бўлишидан қатъий назар, барча олий таълим талабаларига исломий сақофатдан дарс беришни тўхтатмаслик лозим. Шу билан бирга фиқҳ, усул, ҳадис, тафсир каби исломий сақофат дарсининг бўлимларини чуқур ўргатиб, мумкин қадар кўпроқ олимлар, мужтаҳидлар, саркардалар, мутафаккирлар, қозилар, фақиҳлар ва бошқаларни етиштириб чиқариш лозим. Токи Ислом умматга татбиқ этилиб, душманлардан муҳофаза қилиниб, жиҳод орқали бутун инсониятга кўтариб чиқилиб, бир сўз билан айтганда, жонланиб турсин. Пайғамбар с.а.в. айтадилар: “Икки гуруҳ одамлар борки, улар ўнглансалар, одамлар ўнгланадилар, улар бузилсалар одамлар бузиладилар. Улар олимлар ва амирлардир”. Бу ҳадисни Абу Наим “ал-Ҳиля” китобида ривоят қилган. Пайғамбар с.а.в. яна: “Мендан ёмонлик хусусида сўраманглар, мендан яхшилик хусусида сўранглар”, деб уч бора такрорладилар. Кейин: “Ёмонларнинг ёмони ёмон олимлардир, яхшиларнинг яхшиси яхши олимлардир”, дедилар. Бу ҳадисни Дорамий “ал-Муқаддима” китобида ривоят қилган. Шундай бўлгач, яхши олимларни етиштириб чиқаришга алоҳида аҳамият бермоқ лозим.

2. Умматнинг ҳаётий манфаатларига хизмат қила оладиган, яқинни ва узоқни (стратегияни) кўзлаб режалар туза оладиган кадрлар етиштириб чиқариш. Умматни мудофаа қилишга қодир бўлган, унинг манфаатларини ҳимоя қила оладиган, Исломни ёйиш учун кофирлар билан курашишга қурби етадиган кучли қўшин ҳамда сув, озиқ-овқат, турар жой, хавфсизлик, соғлик каби зарурий эҳтиёжларни бекаму-кўст қондирувчи омиллар ҳаётий манфаатлардир. Уммат бирор манфаат туфайли кофир давлатнинг таъсирига тушиб қолмай, ўзини-ўзи бошқара олиши учун зироат, сув, хавфсизлик ва бошқа ҳаётий манфаатлар соҳаларида энг замонавий услуб ва воситаларни ярата оладиган иқтидорли тадқиқотчиларни етиштириб чиқариш олий таълимнинг вазифасидир. Аллоҳ Таоло айтади:

وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً

– “Ва Аллоҳ ҳаргиз кофирлар учун мўминлар устига йўл бермагай”.      (Нисо.141)

Умматнинг ҳаётий мафаатларини ҳимоялаш борасида қўлланмалар ёза оладиган, таклифлар кирита оладиган ҳамда узоқни кўзловчи (стратегик) режалар туза оладиган иқтидорли сиёсатчи кадрларни етиштириб чиқариш ҳам олий таълимнинг бурчидир.

3. Қозилар, фақиҳлар, табиблар, муҳандислар, ўқитувчилар, таржимонлар, бошқарувчилар, ҳисобчилар, ҳамширалар каби умматнинг юмушларини бажарадиган кадрлар тайёрлаш. Давлат муомалаларда ва жазо чораларини қўллашда Ислом ҳукмларини тўла татбиқ этишга қанчалар бурчли бўлса, йўллар, шифохоналар ва мактаблар каби умматнинг эҳтиёжларини қондиришга ҳам шунчалик бурчлидир. Бу ихтисосларни ўрганиш умматга фарзи кифоядир. Уларни шаръий тарзда амалга оширадиган омилни вужудга келтириш давлатнинг вазифасидир.

Олий таълим турлари

Олий таълим асосан икки турга бўлинади:

1. Маълумот олиш таълими (бунда тадқиқот олиб боришга нисбатан маълумотлар тўплаш кўпроқ бўлади). Бу таълим университетлар факультет (куллиёт) ларида программалар, маърузалар, ўқув жадваллари билан тартибга солинган таълимдир. Бу таълимни тугатган талаба хоҳ техникага оид бўлсин, хоҳ ходим тайёрлашга оид бўлсин биринчи далолатномани, ҳозирги замон тили билан айтганда – дипломни ёки иккинчи далолатномани, ҳозирги замон тили билан айтганда – маълум бир соҳадаги бакалавр унвонини олади.

2. Тадқиқот олиб бориш таълими. Бу таълим маълумот тўплаш таълимидан кейинги таълимдир. Унда маълумот тўплашдан кўра тадқиқот олиб бориш ишлари кўпроқ бўлади. Талаба илмий изланиш маҳоратини ўрганади. Сақофат ёки илмларнинг муайян бир соҳасига ихтисослашади. Аниқ тадқиқотлар олиб бориб, янги кашфиёт ёки янги ихтирога эришади. Бу турдаги таълимни тугатган талаба “биринчи олимлик далолатномаси” ни, замонавий қилиб айтганда магистрлик гувоҳномасини қўлга киритади. Шундан кейин сақофат ёки фанларнинг муайян соҳаси бўйича яна бир тадқиқот олиб бориб, “иккинчи олимлик далолатномаси” ни, замонавий тил билан айтганда докторлик гувоҳномасини олиши ҳам мумкин.

Олий таълим далолатномалари ва шаҳодатномалари

1. Олий таълимнинг ҳунар-техника билим юртларидан бирини тамомлаган ўқувчига ўзи ўқиган соҳа бўйича “биринчи далолатнома” номли гувоҳнома берилади. Масалан, “алоқа ёки компютер соҳаси бўйича биринчи далолатнома” ва ҳоказо;

2. Олий таълимнинг ходим тайёрлаш билим юртларидан бирини тамомлаган ўқувчига ўзи ўқиган соҳа бўйича “биринчи далолатнома” номли гувоҳнома берилади. Масалан, “таълим ёки фельдшерлик соҳаси бўйича биринчи далолатнома” ва ҳоказо;

3. Олий таълимга қарашли университет факультетларидан бирида маълумот тўплаш соҳасини битирган ўқувчига “иккинчи далолатнома” номли гувоҳнома берилади. Бу замонавий тил билан айтганда бакалаврликка тўғри келади;

4. Тадқиқот олиб бориш таълимининг биринчи босқичини тамомлаган ўқувчига “биринчи олимлик далолатномаси” номли шаҳодатнома берилади. Бу магистрлик унвонига тўғри келади;

5. Тадқиқот олиб бориш таълимининг иккинчи босқичини тамомлаган ўқувчига “иккинчи олимлик далолатномаси” деб номланган гувоҳнома берилади, у ҳозирги докторлик унвонига тўғри келади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух.

12.07.2017й.