بسم الله الرحمن الرحيم

“Исломда таълим дастури асослари” туркумидан:

Мактабдаги таълимнинг босқичлари

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ

– “(Эй Муҳаммад, барча мавжудотни) яратган зот бўлмиш Парвардигорингиз номи билан (бошлаб) ўқинг! У инсонни лахта қондан яратган (зотдир). Ўқинг! Сизнинг Парвардигорингиз (инсониятга) қаламни (яъни ёзишни – хатни) ўргатган ўта карамли зотдир. У зот инсонга унинг билмаган нарсаларини ўргатди”. (Алақ.1-5)

Таълимни босқичларга ажратишда, ўқувчиларнинг гўдак ёки вояга етганлигини ҳар бир босқичда ҳисобга олиш зарур. Мутасадди раҳбар, муаллим ва мураббийнинг гўдаклар ва вояга етганлар билан қандай муносабатда бўлиши хусусидаги шаръий далилларга ва бу далиллар далолат қилган ҳукмларга мурожаат қилиш лозим. Зеро, Исломда инсоннинг бошқалар билан бўладиган муносабатини тартибга солишнинг оламлар Парвардигори, тадбир билан яратган зот тарафидан келган ўзига хос ҳукмлари бўлиб, уларга амал қилиш буюрилган.

Бу мавзуга алоқадор далиллар кўп. Аллоҳ Таъоло айтади:

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَثَ مَرَّاتٍ

– „Эй мўминлар, қўл остингиздаги (қул ва чўриларингиз) ҳамда ўзларингизнинг балоғатга етмаган (болаларингиз) уч вақтда (ҳузурингизга кириш учун) сизлардан изн сўрасинлар“.                                         (Нур. 58)

Яна айтади:

وَإِذَا بَلَغَ الأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ

– „Қачон гўдакларингиз балоғатга етсалар, бас, улар ҳам худди улардан илгари (балоғатга етганлар) каби изн сўрасинлар!“                                         (Нур. 59)

Пайғамбар с.а.в. айтадилар: «Уч кишидан қалам кўтарилган: ақлини йўқотган жиннидан то ўзига келгунига қадар, уйқудаги одамдан то уйғонгунига қадар, гўдакдан то вояга етгунига қадар». Бу ҳадисни Абу Довуд ривоят қилган.

Пайғамбар с.а.в.: «Эй Асмо, аёл киши ҳайз кўриш ёшига етгач, унинг фақат мана бу ери ва мана бу ери кўриниши мумкин, холос», деб кафтлари билан юзларига ишора қилганлар. Бу ҳадисни ҳам Абу Довуд ўз «Сунан»ида ривоят қилган.

Атийя Қурозий шундай дейди: «Қурайза кунида Пайғамбар с.а.в. га рўбарў қилиндик. Ким вояга етган бўлса, ўлдирилди. Ким вояга етмаган бўлса, қўйиб юборилди. Мен вояга етмаганлардан бўлганим учун қўйиб юборилдим». Буни Термизий ўз «Сунан»ида ривоят қилган. «Пайғамбар с.а.в. нинг Саъдни Бану Қурайзага ҳакам қилиб тайинлаганларида уларнинг эркаклик жойини очиб кўрганлари», ривоят қилинган.

Усмон р.а. нинг олдиларига ўғирлик қилган бир бола олиб келинди. Шунда у киши: «Эркаклик жойига қарангиз», дедилар. «Қарашса, ҳали вояга етмаган экан, қўли кесилмади». Саҳобалардан биронтаси буни инкор қилгани йўқ.

Пайғамбар с.а.в. шундай деганлар: «Болаларингиз етти ёшга етгач, уларни намозга буюринглар. Ўн ёшга етганида (намоз ўқимагани учун) уринглар ва уларнинг ётиш жойларини бошқа-бошқа қилинглар». Бу ҳадисни имом Аҳмад ўз «Муснад»ида ривоят қилган.

Бу далиллардан кўриниб турибдики, вояга етгач, яъни балоғат ёшига етгандан сўнг норасидалик якун топади. Ислом гўдаклик билан вояга етганликни ажратиб берувчи ҳис этиладиган фарқларни белгилаб қўйган. Улар – эркакларда қўлтиқ остига юнг чиқиши ёки эхтилом бўлиш, аёлларда эса ҳайз кўриш ёки ҳомиладор бўлишдир. Далиллар шуни ҳам англатмоқдаки, вояга етганлардан вояга етмасларидан олдин талаб қилинмаган ҳукмлар талаб қилинади.

Пайғамбар с.а.в. айтадилар: «Болаларингиз етти ёшга етгач, уларни намозга буюринглар. Ўн ёшга етганида (намоз ўқимагани учун) уринглар». Имом Аҳмад ўз «Муснад»ида ривоят қилган бу ҳадис гўдакка одоб бериш икки босқичга бўлинишига далолат қилмоқда:

Биринчи босқич боланинг ўн ёшдан аввалги ҳолати бўлиб, бу вақтларда одоб бериш учун улар урилмайди. Чунки ҳали бу ёшда намозга буюриш, лекин урмаслик таъкидланмоқда. Намозгаки урилмаганидан кейин бошқасига урилмаслиги ўз-ўзидан аён. Демак, бу пайтда урилмасдан, қизиқтириш ва огоҳлантириш услублари билан чекланилади.

Иккинчи босқич ўн ёшдан то вояга етгунига қадар одоб бериш учун керак бўлиб қолса урилади ҳам. Вояга етмай туриб унга шаръий ҳадлар ва жазолар татбиқ этилмайди. Чунки Пайғамбар с.а.в.: «Уч кишидан қалам кўтарилган: гўдакдан то вояга етгунига қадар, уйқудаги одамдан то уйғонгунига қадар, жиннидан то тузалгунига қадар», деганлар. Бу ҳадисни Абу Довуд ривоят қилган. Ундаги «қалам кўтарилган» деган сўзнинг маъноси вазифа-мажбурият юклатилмаган, демакдир. Гўдаклар вояга етгач, шаръан мукаллафга айланадилар. Агар бирор жиноят ёки ҳаром ишни қилиб қўйсалар, қозиликнинг буйруғи билан жазоланадилар. Бу эса вояга етган ўқувчилар мактаблари ва олий ўқув юртларида қозилар бўлишини тақозо этади.

Гўдак ва вояга етганларнинг ҳукмлари мана шу. Таълимни босқичларга ажратишда уларга риоя қилиш лозим. Чунки тарбия ва одоб бериш таълимнинг ажралмас қисмидир. Демак, биринчи мактаб босқичи боланинг мактабга кирганидан то ўн ёшга етгунига қадар давом этади. Иккинчи мактаб босқичи ўн ёшидан то вояга етгунига қадар бўлади. Бу иш иқлими мўътадил давлатларда кўпроқ ўн беш ёшларда юз беради. Учинчи мактаб босқичи эса боланинг ўн беш ёшдан то мактабни тамомлагунига қадар давом этади.

Шу далиллар ва ҳукмларга асосан Халифалик давлатида мактабдаги таълим мактаб белгилаган ўқув дарсларига қараб эмас, ўқувчиларнинг ёшларига қараб босқичларга бўлинади. Демак, мактаблар уч турга ажратилади:

Биринчи босқич мактаби (бошланғич) – 6 ёшга тўлганидан 10 ёшга тўлгунига қадар;

Иккинчи босқич мактаби (ўрта) –  10 ёшга тўлганидан 14 ёшга тўлгунига қадар;

Учинчи босқич мактаби (якуний) – 14 ёшга тўлганидан мактабни тамомлагунига қадар.

Ўқувчи ўн ёшга тўлгач, ўзлаштирган билими даражаси қандай бўлишидан қатъий назар, иккинчи босқич мактабига ўтказилади. Балоғат ёшига етгач эса, билим савияси етарли ёки етарли эмаслигидан қатъий назар, учинчи босқич мактабига (вояга етганлар мактабига) ўтказилади.

Олти ёшгача бўлган таълим (она бағри ва болалар боғчалари) га тўхталадиган бўлсак, у одамларнинг ўзларига қўйиб берилади. Кимки шу мақсадда хусусий мактаб очмоқчи бўлса, бунга ҳаққи бор. Фақат бу таълимнинг ўқув дарслари ва халифа тарафидан қабул қилинган таълим сиёсатига риоя этиш жиҳатларини давлат назорат қилиб туради.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух.

25.03.2017й.