“Исломда таълим дастури асослари” туркумидан
بسم الله الرحمن الرحيم
“Исломда таълим дастури асослари” туркумидан:
Ўқув соатлари ва ўқув дарслари;
Давлат мактабларида палладан паллага ўтиш ва ўта олмаслик;
Мактаб босқичларининг умумий имтиҳони;
Оддий ҳунар-техника билим юртлари
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ
– “(Эй Муҳаммад, барча мавжудотни) яратган зот бўлмиш Парвардигорингиз номи билан (бошлаб) ўқинг! У инсонни лахта қондан яратган (зотдир). Ўқинг! Сизнинг Парвардигорингиз (инсониятга) қаламни (яъни ёзишни — хатни) ўргатган ўта карамли зотдир. У зот инсонга унинг билмаган нарсаларини ўргатди”. (Алақ.1-5)
Бугунги мақоламизда бир неча мавзулар бўйича маълумот берамиз. Бу мавзулар қисқа бўлгани сабабли битта мақолада ёритишни лозим топдик.
Бир кунлик ўқиш бир неча ўқув соатларидан ташкил топади. Ҳар ўқув соати қирқ дақиқадир. Ҳар икки ўқув соатининг ўртасида беш дақиқалик танаффус бўлади. Ўқув соатларининг кунлик тартиби қуйидагича:
1. Биринчи ва иккинчи ўқув соатлари ҳамда улар ўртасидаги беш дақиқалик танаффус;
2. Ўн беш дақиқалик дам олиш;
3. Учинчи ва тўртинчи ўқув соатлари ҳамда улар орасидаги беш дақиқалик танаффус;
4. Ўттиз дақиқалик дам олиш;
5. Бешинчи ва олтинчи ўқув соатлари.
Мутахассислар белгиланган ўқув бўлимларини ҳафталик ўқув соатларига тақсимлаб берадилар. Ҳар бир паллада бу бўлимларни бериб бориш учун етарли даражада вақт ажратилади.
Биринчи (бошланғич) босқич мактабларида палладан ўтиш ва ўта олмаслик.
Бир палладан иккинчисига ҳамда бир босқичдан кейинги босқичга ўтказиш ёки ўтказмаслик қонунлари турличадир. Масалан, биринчи босқичда ўқувчи ҳамма асосий дарсларни ўзлаштирган бўлиши шарт. Демак, ўқувчи мана шу босқичда барча асосий дарсликларни яхши ўзлаштирсагина кейинги даврага кўтарилади. Биргина асосий дарсни ўзлаштирмаса ҳам кейинги паллага ўтказилмасдан, шу паллани қайта ўқийди. Масалан, яхши ўқишни ўрганмаган, Исломий сақофат дарсини етарлича ўзлаштирмаган, белгиланган ҳисоблаш амалларини уддалай олмаган ўқувчи кейинги паллага ўтказилмайди.
Паллада қолдирилган ўқувчи кейинги даврада ўша ўзлаштирмаган олдинги даврани қайта ўқийди. У дам олишга рухсат олиш учун яна кетма-кет уч палла ўқиши шарт. Биринчи (бошланғич) мактаб босқичи тугагунига қадар шундай давом этаверади. Агар ўқувчи ўн ёшга етиб ҳам иккинчи (ўрта) босқич мактабига ўта олмаса, унинг масаласини комиссия кўриб чиқади. Комиссия хулосасига қараб у ё иккиинчи босқичга ўтказилади ёки ақли заифлар мактабига юборилади.
Иккинчи (ўрта) босқич мактабларида палладан паллага ўтказиш ёки ўтказмаслик.
Бу босқичда агар ўқувчи битта асосий дарсни ўзлаштира олмай қолса, кейинги паллага ўтказилаверади. Лекин мазкур дарс унинг зиммасида қолади. Кейинги палла имтиҳонларида қўшиб топширади. Ўқувчига қолиб кетган дарсини ўзлаштириб олиш учун етарли вақт берилади. Шунингдек, мактаб уни қўллаш учун қўшимча дарслар беради.
Агар ўқувчи икки асосий дарсни ўзлаштира олмай қолса, паллада қолдирилади. Аввалги палладан бир қарзи бўла туриб, яна бир асосий дарсни ўзлаштира олмаса ҳам паллада қолдирилади. Қолиб кетган дарсини ҳам, аввалги қарзини ҳам ўзлаштириб олганидан сўнггина кейинги паллага ўтказилади.
Иккинчи босқич паллаларидан бирида қолиб кетган ўқувчининг ҳам яна кетма-кет уч палла ўқимай туриб дам олишга ҳаққи йўқ. Иккинчи босқич мактаби тугагунига қадар шундай давом этаверади. Агар ўқувчи ўн беш ёшга тўлиб ҳам учинчи (якуний) босқичга ўта олмаса, унинг ишини комиссия кўриб чиқади. Комиссия хулосасига қараб у ё учинчи босқичга ўтказилади ёки ҳунар-техника билим юртларига юборилади.
Учинчи босқич мактабларида палладан паллага ўтиш ва ўта олмаслик.
Ўқувчи битта асосий дарсни ўзлаштира олмай қолса, кейинги паллага ўтказилаверади, лекин мазкур дарс унинг зиммасида қолади. Кейинги палладаги имтиҳонларга қўшиб топширади.
Агар ўқувчи иккита асосий дарсни ўзлаштира олмай қолса ёки зиммасида бир қарзи бўла туриб, яна бир асосий дарсдан орқада қолиб кетса, паллада қолдирилади. Қолиб кетган дарсини ҳам, аввалги қарзини ҳам топширганидан кейингина навбатдаги паллага ўтказилади.
Учинчи босқич паллаларидан бирида қолиб кетган ўқувчи яна уч палла ўқимай туриб дам олиш ҳуқуқига эга бўлмайди. Учинчи босқич мактаби тугагунига қадар шундай давом этаверади. Агар ўқувчи йигирма ёшга кириб ҳам учинчи босқични, яъни 36 паллани тамомлай олмаса, унга мактабда қолишга рухсат этилмайди. Мактабдан ташқарида мактаб босқичларининг умумий имтиҳонларини топшириши мумкин. Умумий имтиҳонсиз ҳам қабул қилаверадиган билим юртларига кириши ҳам жоиз.
Мактаб босқичлари ниҳоясига етгач, яъни ўқувчи 36 паллани муваффақиятли тамомлагач, умумий имтиҳон – “Мактаб босқичларининг умумий имтиҳони” га қўйилади. Мактаб босқичларини муваффақиятли тамомлаган ўқувчи умумий имтиҳонни топширмаслиги ҳам мумкин. Чунки шу имтиҳонсиз ҳам қабул қилаверадиган саноат ва ҳунар-техника билим юртлари бўлади.
“Мактаб босқичларининг умумий имтиҳони” йилда икки марта бўлиб ўтади:
биринчиси – жумодул-аввал (ҳижрий йилнинг 5-ойи) да;
иккинчиси – шаввол (ҳижрий йилнинг 10-ойи) да.
Мутахассислар имтиҳон куни ва жадвалини белгилайдилар. Ўқувчи хоҳласа жумодул-аввал ойидаги, хоҳласа шаввол ойидаги имтиҳонга ёзилиш ҳуқуқига эга.
Учинчи мактаб босқичларида сақофат соҳаси учун ҳам, фан соҳаси учун ҳам, саноат соҳаси учун ҳам, хуллас, ҳар бир соҳа учун алоҳида имтиҳон белгиланиб, ҳар бирининг алоҳида жадвали бўлади.
Имтиҳон ўқувчининг учала мактаб босқичида ўзлаштирган билимларидан олинади, лекин асосий эътибор охирги олти ўқув палласи (31-36 паллалари) да олган билимларига қаратилади.
Юқорида айтиб ўтганимиздек, умумий имтиҳонсиз қабул қилаверадиган саноат ва ҳунар-техника билим юртлари ҳам фаолият юритади. Бу билим юртларининг вазифаси дурадгорлик, темирчилик, тикувчилик, ошпазлик ва бошқа чуқур илм талаб қилмайдиган ихтисослар бўйича ҳунарманд кадрлар тайёрламоқдир. Қандайдир сабабга кўра мактабдаги таълимни давом эттиришга қизиқмаган ўқувчи йигирма тўртинчи паллани тамомлагандан кейин шу ихтисослардан бирини ўрганиш учун мана шу билим юртларига кириши мумкин.
Мутахассислар ҳар бир соҳадаги ўқув муддатини, ўқитилиши керак бўлган дарсларни, ҳунарни пухта эгаллаш учун зарур бўлган малака ошириш ишларини белгилаб берадилар. Бу билим юртларини тамомлаган ўқувчига дурадгор, темирчи, тикувчи ёки бошқа ихтисосликлар бўйича “ҳунармандлик гувоҳномаси” берилади.
Шу билан олий таълимгача бўлган таълим жараёни ҳақидаги мақолаларимиз ўз ниҳоясига етди. Туркум мақолаларимизнинг келгуси сонидан бошлаб олий таълимнинг қандай бўлиши ҳақида сўз юритамиз, ин ша Аллоҳ.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух
24.06.2017й.
