بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

“Исломда таълим дастури асослари” туркумидан:

Мактаб палла (чорак) лари

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ خَلَقَ الإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ

– “(Эй Муҳаммад, барча мавжудотни) яратган зот бўлмиш Парвардигорингиз номи билан (бошлаб) ўқинг! У инсонни лахта қондан яратган (зотдир). Ўқинг! Сизнинг Парвардигорингиз (инсониятга) қаламни (яъни ёзишни – хатни) ўргатган ўта карамли зотдир. У зот инсонга унинг билмаган нарсаларини ўргатди”. (Алақ.1-5)

Аввалги мақоламизда Халифалик Давлатида мактаб босқичлари қандай бўлишини кўриб чиққан эдик. Мақоламизнинг бу сонида мактаб босқичларининг паллаларга бўлиниши ҳақида маълумот берамиз. Мактаб паллалари низоми ўқувчиларнинг алоҳида қобилиятларини эътиборга олишдан ташқари, илм олиш вақтининг аҳамиятлилигини ҳам назардан қочирмайди. Бу ишга қандай ёндашилганини қуйида кўриб чиқамиз.

Халифалик давлатида саналар ҳижрий йил бўйича олиб борилади. Ҳижрий бир йил 354 кундан ташкил топади. Ундан уч куни муборак Рамазон рўзаси ҳайитига, етти кун эса Қурбон ҳайитига олиб ташланиб, қолган 344 кун теппа тенг тўрт паллага бўлинади (344:4=86). Бу ҳар бир паллага 86 кундан тўғри келади дегани. Ундан 3 кунни ҳар бир палла тугаганидан кейинги дам олиш кунларига чиқариб юборилади. Демак, ҳар бир палла 83 кун давом этади ва ҳар бир палланинг орасини уч кунлик дам олиш ажратиб туради.

Мактаб босқичлари (бошланғич, ўрта ва якуний босқичлар) жами 36 палладан ташкил топади. Биринчи мактаб палласи ҳар йили муҳаррам ойи кириши билан бошланади ва 83 кун давом этади. Шу даврдаги жума кунлари ҳам, якунловчи имтиҳон вақтлари ҳам шунинг ичида. 83 кун ўтгач, 3 кун дам олинади ва кейинги палла бошланади. Йилнинг тўртинчи палласи рамазон ойини ҳамда Рўза ва Қурбон ҳайити каби муборак кунларни ўз ичига олганлиги билан бошқалардан ажралиб туради. Айрим ўқувчилар ёки ўқитувчилар ҳаж ёки умрани адо қилиш ё бошқа бир сафар учун бутун паллада дам олишга рухсат олишлари мумкин. Айримлар муборак Қурбон ҳайитидаги етти кунлик дам олиш пайтида ҳаж фарзини адо қилиб олишлари ҳам мумкин бўлади.

Ҳар бир палла учун муайян дарс соатлари белгиланади. Ўқувчи қайси палладан муваффақиятли ўтса, кейинги паллага кўтарилади. То мактабни битиргунига қадар, яъни 36 палладан муваффақиятли ўтгунига қадар шундай бўлиб бораверади. Қуйида ҳар бир палланинг бошланиши ва ниҳояси ҳамда уларни ажратиб турувчи дам олиш (таътил) пайтлари кўрсатилган:

Биринчи палла: бошланиши – 1 муҳаррам, тугаши – 25 рабиул-аввал;

Дам олиш: 25-26-27 рабиул-аввал.

Иккинчи палла: бошланиши – 28 рабиул-аввал, тугаши – 22 жумодус-соний;

Дам олиш: 22-23-24 жумодус-соний.

Учинчи палла: бошланиши – 25 жумодус-соний, тугаши – 20 рамазон;

Дам олиш: 20-21-22 рамазон.

Тўртинчи палла: бошланиши – 23 рамазон, тугаши – 27 зулҳижжа;

Дам олиш: Рўза ҳайитида – 1-3 шаввол, Қурбон ҳайитида – 8-15 зулҳижжа кунлари.

Бола мактабга ҳижрий ҳисоб билан олти ёшга тўлганида киради. Шунга кўра, давлат мактаблари йилнинг тўрт палласидан ҳар бирида, яъни тахминан ҳар уч ойда янги ўқувчиларни қабул қилади. Шунда бола олти ёшга тўлиши билан мумкин қадар тезроқ мактабга кириш имконига эга бўлади.

Ўқувчи кетма-кет уч палла ўқиганидан кейин бир палла дам олиш ҳуқуқига эга бўлади. Дам олмасдан ўқишини давом эттириши ҳам мумкин. Демак, низом тиришқоқ болага – агар дам олишсиз ўқийдиган бўлса – шерикларидан эртароқ мактабни тамомлаш имконини беради. Бу имкон унинг дам олмасдан ёки озроқ дам олиб, дарсларни қандай ўзлаштираётганлигини ва дарс давраларидаги муваффақиятини кузатиб бориш билан берилади. Дарс бериладиган давранинг муддати бир йил эмас, 83 кундан иборат бўлиб, ҳар бир давранинг ўз программаси ва ўз ўқувчилари бўлади.

Агар ўқувчи ҳеч бир дам олишсиз, ҳамма мактаб паллаларидан муваффақият билан ўтса, мактабни тўққиз йилда (36:4=9) тамомлаши мумкин. Бу пайтда у эндигина 15 ёшга тўлган бўлади. Агар 36 паллани ҳар уч палла ўтгач, тўртинчи палласида дам олиш билан ҳар палладан муваффақиятли ўтиб ўқиса, мактабни 12 йилда (36:3=12) тамомлайди. Бу пайтда унинг ёши 18 да бўлади.

Айрим ўқувчиларга мактабнинг учала босқичини тамомлашлари учун ўн саккиз ёшларидан кейин ҳам яна бир ёки икки йил керак бўлади. 20 ёшга етиб ҳам мактаб босқичларининг умумий имтиҳонларидан ўта олмасалар, программа асосидаги ўқишдан озод этиладилар. Улар хоҳласалар, ҳунар-техника билим юртларига кирадилар, хоҳласалар умумий имтиҳонни қайта топширадилар. Имтиҳондан муваффақиятли ўтсаларгина олий ўқув юртларига киришлари мумкин бўлади.

Кичик-кичик қишлоқларда паллалар низомини татбиқ этиш учун улар ўртасида мактаб бирлашмаси – «умумий мактаб» ташкил этилади. Ўқувчилар мактабга бориш ва уйга қайтишлари учун транспорт воситалари билан таъминланадилар.

Қуйида илова тарзида берилган жадвалда 36 палланинг ёшга оид гуруҳларга тақсимланиши, шунингдек мактабни тамомлаган пайтда ўқувчиларнинг энг ками неча ёшда бўлишлари-ю, энг кўпи билан неча ёшда бўлишлари кўрсатилган.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух.

03.04.2017й