Исломий тушунчалар
Исломий тушунчалар
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
Тўғри ишнинг баёни
Учинчиси: инсон бир ишни амалга оширар экан, ўз олдига қўйган мақсадига эга бўлиши керак.
Инсон ғаризалар ва узвий эҳтиёжларни қондириш учун ҳаракат қилар экан, у қилган ҳар бир ҳаракатининг мақсадини бажаришга интилади. Инсон ҳеч қачон ҳеч бир амални беҳуда қилмайди ва айниқса, Аллоҳ Таоло инсондан беҳуда иш қилишни талаб қилмаган. Аллоҳ Таоло ҳар бир амалнинг қийматини белгилаб қўйган-ки, инсон амални бажараётганда ушбу қийматларни қўлга киритишга интилиши керак.
Шариат қонунларини синчиклаб ўрганар эканмиз, бажариладиган амаллардан талаб қилинадиган қийматлар доимо мана шу тўрттасига асосланганлигини кўрамиз: моддий қиймат, руҳий қиймат, ахлоқий ва инсоний қийматлар.
Мусулмон киши амал қилар экан, ғаризалар ва узвий эҳтиёжларни қондириш учун шариат белгилаган қийматни кўзлаши керак.
Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло Қуръонда шундай марҳамат қилади:
وَأَحَلَّ ٱللَّهُ ٱلۡبَيۡعَ وَحَرَّمَ ٱلرِّبَوٰاْۚ
“Ҳолбуки, Аллоҳ байъни ҳалол, судхўрликни ҳаром қилган”. (Бақара: 175)
فَإِنۡ أَرۡضَعۡنَ لَكُمۡ فََٔاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأۡتَمِرُواْ بَ يۡنَكُم بِمَعۡرُوفٖۖ
“Энди агар (талоқ қилган аёлларингиз) сизлар учун (бола) эмизсалар (яъни ўзларининг сизлардан бўлган болаларини эмизсалар), у ҳолда уларнинг (эмизганликлари учун) ажр-ҳақларини беринглар! Ва (эмизиш, ҳамда унинг ҳаққи хусусида) ўзаро яхшилик билан келишиб олинглар!” (Талоқ: 6)
هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ ذَلُولٗا فَ ٱمۡشُواْ فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُواْ مِن رِّزۡقِهِ ۦۖ
“У (Аллоҳ) сизлар учун ерни хокисор-бўйсунгувчи қилиб қўйган зотдир. Бас, (ер)нинг ҳар томонида (сайр-саёҳат қилиб ё тижорат билан, ёки деҳқончиликни касб қилиб) юраверинглар ва (Аллоҳнинг берган) ризқ-рўзидан енглар”. (Мулк: 15)
Пайғамбар ﷺ шундай деган эди:
“Фойда аҳдлашувчи томонлар назарда тутган нарсадир".
Демак, сотиш, ижара, иш ва шерикчилик моддий қийматни рўёбга чиқариш учун шариат белгилаган ишлар сирасига киради.
Моддий қиймат – бу инсоннинг моддий бир нарсага эга бўлиши, яъни машина, пул, озиқ-овқат, ер ва кийим-кечак каби фойда келтирадиган нарсалар. Аллоҳ Таоло инсонга буларнинг барчасини қандай қўлга киритиши мумкинлигини, масалан, ишлаб чиқариш, савдо-сотиқ, қишлоқ хўжалиги ва ҳоказолар билан шуғулланиш орқали қўлга киритиши мумкинлигини тушунтирди.
Ғурур, мардлик, олижаноблик, мақтов, қўрқув каби ахлоқий қийматларга асосан моддий қиймат эвазига эришилади. Масалан, ўз шеърида бировни мақтаган шоир моддий қийматга эга бўлади, мақталган киши эса мақтов эвазига ҳақ беради ва шу тариқа ахлоқий қийматга эга бўлади.
Мусулмон киши Аллоҳ талаб қилган сифатлар билан сифатланиб ахлоқий қийматга эришади, чунки Расулуллоҳ ﷺ ҳам:
"Одамларнинг энг ахлоқлиси гўзал хулқ билан сифатланган кишидир",- деганлар.
Ахлоқ сабр каби хислатни ҳам ўз ичига олади. Аллоҳ Таоло шундай дейди:
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱصۡبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ وَ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ
“Эй мўминлар, сабр қилингиз ва сабру тоқат қилишда (кофирлардан) устун бўлингиз ҳамда доимо (кураш — жиҳод учун белингиз боғлиқ ҳолда) ҳозир бўлиб турингиз! Ва Аллоҳдан қўрқингизким, (шунда) шояд нажот топгайсизлар!” (Оли Имрон: 200)
“Сабр қилингиз”, яъни сабр каби хислатга эга бўлиш демакдир. Яна ахлоқий қийматга кечириш ва шафқатли бўлиш ҳам киради:
وَلۡيَعۡفُواْ وَلۡيَصۡفَحُوٓاْۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَكُمۡۚ وَ ٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٌ
“Сизлардан фазл ва кенг-катта мол-давлат эгалари қариндошларга, мискинларга ва муҳожирларга Аллоҳ йўлида инфоқ-эҳсон қилмасликка қасам ичмасин, балки уларни афв қилиб, кечирсинлар! Аллоҳ сизларни мағфират қилишини истамайсизларми?! Аллоҳ мағфиратли, меҳрибондир”. (Нур: 22)
Бунга уятчанлик, камтарлик, ҳаё ҳам киради.
Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар:
“Ҳаё иймондандир, иймон жаннатдадир”. Термизий ривояти
Ахлоқий қийматга сахийлик ҳам киради.
Пайғамбар ﷺ дедилар:
“Сахий киши Аллоҳга яқин, одамларга яқин ва жаннатга яқин бўлиб, дўзахдан узоқдир.” Термизий ривояти
Ва яна дедилар:
"Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган бўлса, меҳмонини икром қилсин». Бухорий ва Муслим ривояти
Бу ахлоқий фазилатлар мусулмон кишида Аллоҳнинг буйруқлари ва таъқиқлари асосида ибодат, ўзаро алоқалар, жазо, озиқ-овқат, кийим-кечак билан боғлиқ амалларни бажарганда намоён бўлади.
Аллоҳ Табарока ва Таоло шундай дейди:
قَدۡ أَفۡلَحَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ١ ٱلَّذِينَ هُمۡ فِي صَلَاتِهِمۡ خَٰشِعُونَ
“Дарҳақиқат, мўминлар нажот топдилар. Улар намозларида (қўрқув ва умид билан) бўйин эгувчи кишилардир”. (Мўъминун: 1-2)
Намоз ўқиётганда қўрқув ва умид мусулмондан талаб қилинади. Аллоҳ Таоло шундай дейди:
وَعِبَادُ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلَّذِينَ يَمۡشُونَ عَلَى ٱلۡأَرۡضِ هَوۡنٗا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ ٱلۡجَٰهِلُونَ قَالُواْ سَلَٰمٗا
“Раҳмоннинг (суюкли) бандалари ерда тавозуъ билан юрадиган, жоҳил кимсалар (бемаъни) хитоблар қилган вақтида ҳам «Омон бўлинглар», деб жавоб қиладиган кишилардир”. (Фурқон: 63)
Жоҳиллар билан муомала қилишда Аллоҳ Таоло мусулмонлардан мулойимлик ва эҳтиёткорликни талаб қилади.
Жобир розийаллоҳу анҳу ривоят қилади: Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам:
«Сотганда, сотиб олганда ва ҳаққини талаб қилганда карамли бўлган одамни Аллоҳ раҳм қилсин», дедилар. Имом Бухорий ва Имом Термизий ривояти.
Бошқалар билан бўладиган муносабатларда марҳаматли ва кечиримли бўлиш талаб этилади. Аллоҳ Таоло Расулуллоҳ ﷺ.га хитоб қилиб деди:
فَبِمَا رَحۡمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ لِنتَ لَهُمۡۖ وَلَوۡ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ ٱلۡقَلۡبِ لَ ٱنفَضُّواْ مِنۡ حَوۡلِكَۖ
“(Эй Муҳаммад) Аллоҳ томонидан бўлган бир марҳамат сабабли уларга (саҳобаларингизга) юмшоқ сўзли бўлдингиз. Агар қўпол, қаттиқ дил бўлганингизда эди, албатта атрофингиздан тарқалиб кетган бўлар эдилар”. (Оли Имрон: 159)
Хушмуомалалик ва сиполик ҳам шариат талаб қилган сифатлардир.
Муҳаммад Ҳусайн Абдуллоҳ
