Исломий тушунчалар
Исломий тушунчалар
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
Тўғри ишнинг баёни
давоми
Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳумодан ривоят қилинади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар:
«Шаҳидларнинг саййиди – Ҳамза ибн Абдулмутталиб ва зўравон ҳоким олдида туриб, унга амри маъруф ва наҳий мункар қилганида ўлдирилган кишидир». (Ҳоким ривояти, Ас-силсилатус-саҳиҳа: 491).
Золим ҳукмдорларни муҳосаба қилиш пайтида мусулмондан мардлик ва жасурлик талаб қилинади. Мусулмон ўз хатти-ҳаракатлари, амалларида ахлоқий ва инсоний қийматларни кўзлайди, чунки Аллоҳ ундан муайян бир ахлоқ билан ажралиб туришни талаб қилади. Мусулмон бу фазилатларнинг намоён бўлиши зарур бўлган муайян вазиятларда шу фазилатлари билан ажралиб туради, бу нарса унга фойда ёки зарар келтирадими, бунинг аҳамияти йўқ.
Қушлар учун буғдой экиб, уларни овлаган мусулмон моддий қиймат олиш учун иш қилади. Фақат қушларни боқиш учунгина буғдой экадиган мусулмон ҳайвонларга раҳм-шафқат — Аллоҳ томонидан талаб қилинган сифат бўлган ахлоқий қийматга эга бўлиш учун интилади. Мусулмон ҳар қандай ишни қилар экан, бир қийматни қўлга киритишни кўзлаши керак. Яъни, бу амалда шариат белгилаган қиймат. Ва бошқа қийматларни қўлга киритиш табиий нарса ва у ўз ҳаракати, амалларида уларни таъқиб қилмаслиги керак. Масалан, савдогар фақатгина моддий қиймат учун ундан сотиб олишларини кўзламайди, балки руҳий қийматни кўзлаб, савдо қилаётганда харидорни алдамайди.
Инсон ўз амалларида кўзлаган инсоний қийматга келсак, у инсоний хизматдир ва Ислом уни амалга оширадиган амалларга ундайди. Чўкаётган одамни қутқариш каби ҳаракатлар. Муҳтожларга ёрдам фуқаролиги, дини, ирқи ва ҳоказоларига қарамасдан, ким бўлишидан қатъий назар берилади. Чунки мусулмон буни Аллоҳнинг буйруғи билан қилади, бунинг учун бошқалардан моддий мукофот кутмайди . Ҳатто мусулмон киши ундан ҳам ортиғини, қутқариш учун бирор моддий нарсани қурбон қилиши мумкин. Масалан, балиқчи, чўкаётган одамни кўриб, балиқ ва тўрларни қолдириб, уни қутқаради. Ёки йўлда кетаётган йўловчи машина йўлидаги болани қутқариш учун ўзини машина остига ташлаши мумкин. Буларнинг барчасини, унга зарарли ёки фойдали бўлишидан қатъи назар, инсоний қийматга эга бўлиш учун амалга оширади. Ислом мусулмоннинг инсонийлик қийматини қўлга киритиши учун бу ишларини қилишга ундайди.
Аллоҳ Таоло шундай дейди:
وَيُطۡعِمُونَ ٱلطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ ۦ مِسۡكِينٗا وَيَتِيمٗا وَأَسِيرًا ٨ إِنَّمَا نُطۡعِمُكُمۡ لِوَجۡهِ ٱللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمۡ جَزَآءٗ وَلَا شُكُورًا
“Ва таомни суюб-ҳоҳлаб турсалар-да, (ўзлари емасдан) мискин, етим ва асирларни таомлантирурлар. (Улар айтурлар): «Биз сизларни ёлғиз Аллоҳ учун таомлантирурмиз. Сизлардан (бу ишимиз учун) бирон мукофот ва миннатдорчилик истамасмиз – кутмасмиз”. (Инсон: 8-9)
Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар:
«Мўмин мўминнинг ойнасидир, мўмин мўминнинг биродаридир, унинг тирикчилиги ўтмай қолишининг олдини олади ва ортидан (йўқлигида) унинг (оиласи, моли ва обрўсини) сақлайди». (Абу Довуд ривояти)
Расулуллоҳ ﷺ яна шундай дедилар: “Ким зиммийни хафа қилса, мени хафа қилибди”.
Аллоҳ Таоло Абу Бакрнинг Билол ибн Рабоҳни қуллик ва азоб-уқубатлардан қутқариб, фидо қилганини тасвирлаб шундай дейди:
وَسَيُجَنَّبُهَا ٱلۡأَتۡقَى ١٧ ٱلَّذِي يُؤۡتِي مَالَهُ ۥ يَتَزَكَّىٰ ١٨ وَمَا لِأَحَدٍ عِندَهُ ۥ مِن نِّعۡمَةٖ تُجۡزَىٰٓ ١٩ إِلَّا ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ رَبِّهِ ٱلۡأَعۡلَىٰ ٢٠ وَلَسَوۡفَ يَرۡضَىٰ
“Ўзи поқдомон бўлиб, мол-давлатини (яхшилик йўлида) сарф қиладиган тақводор зот у (дўзах)дан йироқ қилинур. У (тақводор зот) ҳузурида — зиммасида бирон кимсага қайтариладиган неъмат йўқдир. У фақат энг олий зот бўлмиш Парвардигорининг юзини — ризолигини истаб (мол-давлатини сарф қилур). Ва яқинда (Парвардигори унга ато этадиган мукофот — жаннат неъматларидан) рози бўлур”. (Лайл: 17-21)
Шундай қилиб, мусулмон одам моддий манфаат учун эмас, балки оятларда нақл қилинган Аллоҳнинг буйруқларига мувофиқ инсоний қийматни қўлга киритиш учун амал қилади.
Мусулмон муайян амалларни бажариш орқали кўзлаган инсоний қийматларга келадиган бўлсак, у мусулмоннинг ҳис-туйғуларини оширади ва унинг Аллоҳ Таоло билан алоқасини янада қаттиқроқ ҳис қила бошлайди. Мусулмон ўзининг амаллари билан Аллоҳга яқинлашишга интилади, чунки у амаллари билан Аллоҳга яқинлашар экан, бу унинг Аллоҳга боғланиш туйғусини оширади ва бу туйғулар унинг тадаййюн ғаризасини қондиради, натижада у хотиржамлик ва руҳий ҳузур топади.
Ислом мусулмонга қандай амаллар руҳий қиймат олиб келиши мумкинлигини тушунтирди ва кўрсатди, яъни бу — мусулмоннинг ўз Яратувчиси билан муносабатларини тартибга солувчи ибодатдир.
Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло шундай дейди:
إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا
“Албатта, намоз мўъминларга вақтида фарз қилингандир”. (Нисо: 103)
وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَ ٱرۡكَعُواْ مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ ٤٣
“Намозни тўкис адо қилинг, закотни беринг ва руку қилгувчилар билан бирга руку қилинг”. (Бақара: 43)
كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡقِتَالُ وَهُوَ كُرۡهٞ لَّكُمۡۖ وَعَسَىٰٓ أَن تَكۡرَهُواْ شَيۡٔٗا وَهُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۖ
“Сизларга ёқмаса-да, жанг қилишингиз фарз қилинди. (Зотан) сизлар ўзингиз учун яхши бўлган нарсани ёқтирмаслигингиз ва сиз учун ёмон бўлган нарсани яхши кўришингиз мумкин. Аллоҳ билур, сизлар билмассиз”. (Бақара: 216)
إِنَّمَا يُؤۡمِنُ بَِٔايَٰتِنَا ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُواْ بِهَا خَرُّواْۤ سُجَّدٗاۤ وَسَبَّحُواْ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡ وَهُمۡ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ۩
“Бизнинг оятларимизга фақат қачон у (оятлар) зикр қилинса, сажда қилган ҳолларида йиқиладиган ва кибр-ҳаво қилмаган ҳолларида ҳамду сано айтиш бил Парвардигорларини поклайдиган зотларгина иймон келтирурлар”. (Сажда: 15)
Руҳий қийматлар бошқа қийматлардан фарқ қилади, чунки улар банданинг Роббиси билан муносабатларини тартибга солувчи амаллардан келиб чиқади ва бошқалар бу қийматга эга бўлишликни ҳис қилолмайдилар. Моддий қийматга келсак, унинг натижаси инсоний ёки ахлоқий қийматлардан фарқли ўлароқ ҳам ҳис қилинувчи ва ҳам моддий, инсоний ва ахлоқий қийматларнинг натижаси эса ҳис қилинади, аммо моддий эмас. Руҳий қийматнинг натижаси уни амалга оширадиган кишидан бошқа ҳеч ким томонидан сезилмайди ва унинг оқибатлари бошқа одамда сезилмайди.
Шариат ҳар бир амалнинг қийматини белгилаб берган. Шунинг учун мусулмон амалида шаръий бўлмаган қийматни кўзлаши мумкин эмас, чунки у инсоний ёки моддий қийматни қўлга киритиш учун намоз ўқимайди, савдо қилган пайтда руҳий ёки ахлоқий қийматни кўзлай олмайди.
Бир савол туғилади: узвий эҳтиёжлар ва ғаризаларни қондириш билан тўртта қийматга эришиш ўртасида қандай боғлиқлик бор?
Инсон ғаризалар в узвий эҳтиёжларни қондириш учун меҳнат қилади ва вақт ўтиши билан тайёр бўлган ишининг яхши сифатга эга бўлишини истайди.
Тадайюн ғаризасининг кўринишлари бўлган ожизлик, чеклилик, муҳтожликни кўриб чиқайлик. Мусулмон киши тадайюн ғаризасини муайян амаллар билан қондиришга интилади. Бу ғариза руҳий қийматни рўёбга чиқариш учун бажариладиган амаллар ёрдамида қондирилади. Масалан, агар мусулмон ҳаж қилган бўлса ва айни пайтда у Аллоҳга яқинлашишни мақсад қилган бўлса, у ҳолда руҳий қийматни қўлга киритиб, тадайюн ғаризасини қондирган бўлади. Агар у савдо-сотиқ билан шуғулланиб пул топган бўлса, у моддий қийматни қўлга киритиб, бақо ғаризасини қондирди, унинг кўринишларидан бири мол-мулкка бўлган муҳаббатдир.
Агар у оила қурган бўлса, нав ғаризасининг кўриниши бўлган жинсий майлини қондирган бўлади ва шу тариқа ахлоқий қийматни қўлга киритиб, эзгу иш ва иффат соҳибига айланади. Агар у ота-онасига яхши муомала қилиб, уларга ҳурмат кўрсатса, уларга раҳм-шафқат юзасидан овозини пастлатса, у нав ғаризасини қондиради, айни замонда ахлоқий қийматни қўлга киритади. Агар у чўкаётган одамни қутқаришга шошилса, у нав ғаризасини қондиради ҳамда инсоний қийматни қўлга киритади
Руҳий қийматни рўёбга чиқариш учун шариат томонидан белгиланган амаллар тадайюн ғаризасини қондирувчи амаллардир.
Инсонийлик ёки ахлоқий қийматга эришиш учун шариат белгилаган амаллар нав ғаризасини қондирувчи амаллардир.
Моддий қийматни қўлга киритиш учун шариат томонидан белгиланган амаллар бақо ғаризаси ва узвий эҳтиёжларни қондирадиган амаллардир.
Инсоннинг иши шу услублар орқали ўтади, улар ғариза билан бошланади. Масалан, мол-мулкка муҳаббат кўринишига эга бўлган бақо ғаризаси қондиришни талаб қилади ва инсон бу кўринишни қондиришга интилади. Бирор ишни бажариб, бунинг учун ҳақ олади ва шу билан моддий қийматга эришади.
Демак, иш қуйидаги босқичлардан ўтади: ғариза, унинг кўриниши ёки узвий эҳтиёж, қондириш учун иш ва бу ишдан исталган қиймат.
Мусулмонга келсак, унинг иши қуйидаги босқичлардан ўтиши керак: ғариза, унинг кўриниши ёки узвий эҳтиёж, ҳис қилиш, ишга киришишдан олдин фикрлаш ва бу иш учун шариат белгилаган қийматни қўлга киритиш учун иймоний муҳитда ишлаш.
Ишчи, бир ишни бажараётганда, бир қийматни кўзлаши керак, бироқ, таъқиб қилмаган бошқа қийматни ҳам шу ишидан қўлга киритиши мумкин. Мисол учун, адолат билан савдо қилувчи савдогар моддий қийматни рўёбга чиқариш учун сотади. Ва адолатли савдо туфайли одамлар уни пок ва виждонли деб аташади. Бу таъриф савдогар ўз иши давомида таъқиб қилмаган ахлоқий қийматдир.
Муҳаммад Ҳусайн Абдуллоҳ
