КАПИТАЛИСТИК ШИРКАТЛАР
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
КАПИТАЛИСТИК ШИРКАТЛАР
Ҳиссадорлик ширкати
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ
إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)
Мусулмон одам учун ҳиссадорлик ширкатини тузиш, унда иштирок этиш ҳаромлигининг икки шарти билан ўтган мақолаларимизда таништирдик. Бугунги мақоламизда учинчи шарт билан таништирамиз.
3. Ҳиссадорлик ширкатининг доимий бўлиши шариатга тўғри келмайди. Чунки ширкат шаръан жоиз битимлардан бўлиб, агар у икки шерикдан ташкил топган бўлса, шериклардан бирининг ўлими, жинни бўлиши ва ақлдан озиши билан ёки битимни бекор қилиши билан бекор бўлади. Агар бир неча шериклардан ташкил топган бўлса, ўлган, жинни бўлган ёки ақлдан озган кишининг шерикчилиги бекор бўлади. Вафот этган шерикнинг балоғатга етган меросхўри бўлса, ширкатга қўшилиши мумкин. Меросхўри балоғатга етмаган бўлса, ширкатда давом этолмайди. Балоғатга етган меросхўрнинг тасарруфда шерик бўлишига ҳам, тақсимотни талаб қилишга ҳам ҳаққи бор. Шерик ақлдан озганда ҳам ширкат бекор қилинади, чунки шерикнинг тасарруф қила оладиган одам бўлиши шарт.
Ҳиссадорлик ширкатининг доимий бўлиши шериклардан бирининг ўлими ёки жинни бўлишига қарамай давом этавериши унинг ботил ширкатлигини кўрсатиб турибди. Чунки у ширкат вужуди ва битим моҳиятига алоқадор нотўғри шартни ўз ичига оляпти. Хуллас, ҳиссадорлик ширкати моҳиятан ширкат ҳисобланмайди. Чунки у ердаги одамлар тан шериклар эмас, мол шериклардир. Ҳолбуки, ширкатда тан шерикнинг бўлиши асосий шартдир. У бўлса, ширкат ҳам бўлади, бўлмаса – бўлмайди. Ҳиссадорлик ширкатларида шерикчилик қилувчилар мол шериклардир, холос. Тан шериксиз ҳам ширкатнинг ўзи бевосита ишларини қилаверади. Таннинг мутлақо эътибори йўқ. Шунинг учун ҳам у шаръан дуруст бўлмаган ботил ширкатдир. Бундан ташқари, ширкатда бевосита тасарруф юритувчилар бошқарув мажлисидир, яъни ҳиссадорлардан, тўғрироғи мол шериклардан вакиллардир.
Шариатда эса, ширкатдаги тасарруф учун шерик ўзидан бировни вакил қилиши жоиз эмас. Бунда у мол шерик бўладими, тан шерик бўладими, фарқи йўқ. Чунки ширкат битими унинг ўзига тузилган. Шундай бўлгач, унинг ўзи тасарруф қилиши вожиб. Тасарруф ва ширкатдаги иш учун одам ёллаши, ўзидан бировни вакил қилиши дуруст эмас. Молнинг ўзинигина қўшган шерик шаръан ширкатда тасарруф юритиш ҳуқуқига, шерик сифатида ишлаш ҳуқуқига мутлақо эга эмас. Чунки ширкатда тасарруф юритиш ва ишлаш тан шерикликка чекланган. Бунинг устига, ҳиссадорлик ширкати юридик шахсга айланиб, тасарруф ҳуқуқини ўз ичига олади. Шариатда эса, тасарруфлар шу ишга лаёқатли шахслар тарафидангина бўлиши мумкин. Лаёқат балоғатга етиш, оқ-қорани ажрата олиш билан бўлади. Шу тарзда содир этилмаган ҳар қандай тасарруф шаръан ботилдир. Тасарруфни юридик шахсга топшириш жоиз эмас. Уни шу ишга лаёқатли бўлган инсонга топшириш керак. Шунинг учун ҳиссадорлик ширкатлари ҳам, уларнинг тасарруфлари ҳам, шу йўл билан топган пуллари ҳам – ҳаммаси ботилдир. Уларга эгалик қилиш ҳалол бўлмайди.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
18.01.2019й.
