Капитализм мабдасидаги иқтисодий низом хусусидаги хулоса
بسم الله الرحمن الرحيم
Капитализм мабдасидаги иқтисодий низом хусусидаги хулоса
Нарх
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ
تَبْغِالْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– Оллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Оллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Оллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)
Аввалги мавзуимизда капиталист иқтисодчиларнинг “нарх – ишлаб чиқаришга ундовчи ва жамият аъзоларига бойликларни тақсимловчи омил” деган даъволарини асоссиз эканини кўриб чиқдик. Бугунги мавзуимизда ҳам нарх борасидаги капиталистларнинг айрим фикрларини асоссизлигини исботлашда давом этамиз.
Капитализм иқтисод тузумини қабул қилган мамлакатларда капиталистик монополияларнинг хўжайинлиги кўзга ташланиб қолди, маҳсулот ишлаб чиқарувчилар истеъмолчиларни эза бошлади, нефт, автомобиль, оғир саноат ширкатлари ва бошқа ширкатлар каби йирик ширкатларнинг эгаларидан иборат бир ҳовуч кимсалар истеъмолчилар оммаси устидан хўжайинлик қилиб, уларга ўз ҳукмини ўтказадиган ва товарларнинг муайян нархларини уларга зўрлик билан тиқиштирадиган бўлиб қолишди. Бу эса иқтисод тузумидаги нуқсон-камчиликларни яшириш учун уни “ямаб” тузатишга бўлган уринишларнинг вужудга келишига сабаб бўлди. Шу мақсадда улар давлатга миллий иқтисодни ва истеъмолчиларни ҳимоя қилиш, баъзи товарлар истеъмолини камайтириш ва монополиялар ҳукмронлигини чеклаб қўйиш учун айрим ҳолатларда нархни белгилашга аралашиш ҳуқуқини беришди ва ишлаб чиқаришни тартибга солишда давлат бошқарадиган умумий лойиҳаларни ишлаб чиқишди. Бу ва бунга ўхшаган “ямаб” тузатишлар иқтисод тузумининг асоси бўлмиш иқтисод эркинлигига зид бўлса-да, бироқ бундай уринишлар муайян ҳолат ва шароитларда юз бериб туради. Бундай уринишлар иқтисод эркинлигига зид бўлишидан ташқари кўпчилик иқтисодчилар бу уринишларни маъқулламайди. Масалан, индивидуализм тарафдорлари буни маъқулламай инкор қилишади. Улар “нарх механизмининг ўзи маҳсулот ишлаб чиқарувчилар манфаати билан истеъмолчилар манфаати ўртасидаги уйғунликни ҳосил қилишга кафилдир, бунда ҳукуматнинг аралашувига ҳеч ҳожат йўқ”, деган фикрни билдиришади. Давлатнинг аралашуви тарафдорлари чақирадиган бу “ямаб” тузатишлар муайян шароит ва ҳолатларда юз беради. Бироқ шунга қарамай, бу “ямаб” тузатишлар ҳатто мана шундай шароит ва ҳолатларда ҳам бойликни жамият аъзоларига уларнинг барча эҳтиёжларини тўла қондиришни рўёбга чиқарадиган тарзда тақсимлашга ёрдам бера олмайди. Шунинг учун мулк эркинлиги асосига ва нархни бойлик тақсимлашнинг ягона механизми, деб билиш асосига таянган ёмон тақсимот капитализм иқтисод тузумини татбиқ қилаётган барча жамиятларда ҳукмрон бўлиб қолаверади. Аммо Америкадаги ҳар бир шахс мамлакат бойлигидан ўзининг барча асосий эҳтиёжларини тўла қондирадиган ва бошқа баъзи эҳтиёжларини ҳам қондирадиган миқдорга эга бўлишига келсак, бу нарса шахснинг улуши маҳсулот ишлаб чиқаришга қўшган хизматлари қийматига тенг қилиб қўйилганига бориб тақалмайди, балки бу нарса шу мамлакатнинг ҳар бир шахсга ўзининг барча асосий эҳтиёжларини ва баъзи камолий эҳтиёжларини қондиришга имкон берадиган даражада бой эканлигидан келиб чиққандир. Нарх механизмини бойлик тақсимлашни чеклаб турувчи меъёр, деб белгилаш Ғарбдаги монополияларни ўз мамлакатларидан ташқарига чиқиб – хом-ашёни қўлга киритиш ва ўз маҳсулотларини сотиш учун – бозорлар қидиришга ундади. Бутун дунёнинг азоб чекишига сабаб бўлаётган мустамлакачилик, минтақаларга ўз нуфузини ўтказиш ва иқтисодий босқинчилик, буларнинг барчаси ана шу монополист ширкатлар зўравонлигининг ва бойликни тақсимловчи нарса нархдир, деб белгилаб қўйишнинг натижасидир, холос. Олам бойликларининг барчаси ана шу асосда капиталист монополиялар қўлига келиб тушяпти. Буларнинг барчаси капитализм иқтисод тузумидаги қоидаларнинг ёмонлиги оқибатидир. Капитализм тузумини қабул қилган ва уни татбиқ қилаётган мамлакатлардаги ҳақиқий аҳвол мана шундан иборатдир.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
12.11.2017й.
