بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Роя газетаси:

Ливиядаги сиёсий кучлар харитаси

Абу Ҳамза Хутвоний қаламига мансуб

Ливиядаги сиёсий ва ҳарбий вазият кучли сиёсий бошбошдоқликни акс эттириб турибди. Ё Америкага, ёки Европага тобе маҳаллий кучлар ўз нуфузларини кучайтириш ва янги ютуқларни қўлга киритиш устида бир-бирига қарши курашишмоқда. Ливияда асосан учта сиёсий куч мавжуд:

Биринчи: Миллий Вифоқ ҳукумати

Бу халқаро жиҳатдан тан олинган ҳукумат бўлиб, 2016 йил февралда тузилган. Унга миллатчилик ва ватанпарварлик йўналишида юрувчи Файз Саррож раислик қилади. Ҳукумат Ғарбдаги Сухайрот (Схират) шаҳрида 2015 йил 17 декабрда имзоланган ҳамда Британия билан Европа давлатлари раҳнамолик қилган битимга асосан тузилган. Кейин бу битим БМТ раҳнамолиги остида халқаро битимга айланди, Америка уни шунчаки қабул қилиб қўйди, сўнг «Ливия Президентлик кенгаши» вужудга келиб, ундан Саррож ҳукумати келиб чиқди.

Иккинчи: Тобруқ ҳукумати

Бу ҳукумат Ливияда энг охири сайланган Тобруқ парламентидан келиб чиққан ҳукумат бўлиб, унга Абдуллоҳ Саний раислик қилади. Қароргоҳи Ливия шарқидаги Байзо шаҳрида жойлашган. Саний Америка малайи Сисий орқали Халифа Ҳафтар кучига таяниш йўлини танлади. Чунки унинг кучи АҚШ томонидан қўллаб-қувватланади ва Ҳафтарнинг ўзи ҳам қонунийликка эга бўлишда шу кучга таянмоқда.

Гарчи Саний ҳукумати Вифоқ ҳукуматини қўллаб-қувватласа-да, бироқ яна Инқоз ҳукумати томонга қайтиб, у билан 2016 йил октябрда Вифоқ ҳукуматига альтернатив бўлувчи Миллий Бирлик ҳукуматини тузишга келишиб олди.

Учинчи: Инқоз ҳукумати

Бу ҳукумат Миллий Вифоқ ҳукуматидан олдин тузилди. У 2014 йил августда Ливия Миллий Ассоциациясидан келиб чиқди. Унинг Қароргоҳи Ливия пойтахти Триполида жойлашган. Раиси Халифа Ғавил. Бу ҳукуматга Британия ва Европа давлатлари раҳнамолик қилади. Бироқ бу ҳукумат сайловларда ютқазди ва қайтиб халқаро даражада тан олинган ҳукумат бўлмай қолди.

Инқоз ҳукумати 2014 йил охиридан 2016 бошига қадар Ливия ғарби ва жанубидаги кенг минтақаларни назорат қилди ва Халифа Ҳафтарга қутуриб ҳужум қилган Бенғози Қўзғолончилари Кенгаши каби исломий жамоалар томонидан қўллаб-қувватланди.

Бу ҳукумат 2016 йил апрелда ҳокимиятни тарк этаётганини ва юртга кириб келганига ҳали бир ҳафта ҳам бўлмаган Миллий Вифоқ ҳукуматига майдонни бўшатиб бераётганини эълон қилган эди. Бироқ у Вифоқ ҳукумати раиси Саррожни қўллаб-қувватлашдан бош тортиб, 2016 йил 14 октябрда пойтахт Триполидаги давлат бош қароргоҳини эгаллаб олади. Бунда Инқозга президентлик аппаратини ҳимоя қилиш вазифаси топширилган президентлик хавфсизлик хизмати ёрдам беради. Инқоз ҳукумати раҳбари Халифа Ғавил – бизнинг ҳукумат давлат Миллий Ассоциациясидан балқиб чиққан қонуний ҳукуматдир, деди. Сўнг Тобруқ муваққат ҳукумати раиси Абдуллоҳ Санийга чақириқ йўллаб, биргаликда ҳар қандай ажнабий воситачилардан холи бир миллий бирлик ҳукумати тузишни таклиф қилди. Шундай қилиб, Инқоз сиёсий майдонга иккинчи марта қайтиб келишга муваффақ бўлди.

Кўплаб жангари гуруҳлар Саррож ва Инқоз ҳукуматларини мустаҳкамлашда муҳим рол ўйнамоқда. Улардан асосийлари Мисрата катибалари, Сиёсий Ислом оқими катибаларидир. Ҳафтар кучлари эса, юрт шарқидаги Миср ва Амирликлар томонидан қўллаб-қувватланувчи Ливия армияси қолдиқларига таянмоқда. Бундан ташқари, ғарбдан ёрдам бераётган Зинтон катибаларига ҳам таянмоқда.

Ливия бошдан кечираётган сиёсий ва ҳарбий тартибсизликларга сабаб, Американинг Ҳафтар орқали Ливияни ўз назорати остига олишга ва у ерда ўзи учун таянч базаси бўлишига уринаётганига бориб тақалади. Шунинг учун Америка ҳарбий жиҳатни кенгайтириш билан бирга бир неча сиёсий амалиётларни ҳам олиб борди. Ҳарбий жиҳатни кенгайтириш билан Ҳафтар шуғулланди. У 2016 йил 12 сентябрда Нефтли Ҳилол минтақасини ўз назорати остига олди ва бу билан айни минтақага тўла ҳукмронлик қилди. Бу минтақа Садра, Роъс Лануф ва Зувайтина каби йирик портли шаҳарларни ўз ичига олади.

Американинг европаликларни саросимага солиб қўйган сиёсий амалиётларига келсак, буни қуйидаги уринишларда кўриш мумкин:

Америка шарқда Ҳафтар билан – Тобруқ парламенти кенгаши раиси Уқайла Солиҳ ҳам у билан – ғарбда Вифоқ ҳукумати раиси Саррож ўртасида келишувлар имзолашга ҳаракат қилди.

Шунингдек, АҚШ ўзининг айни сиёсий ҳаракатига Россияни ҳам қўшишга уринди. Масалан, Уқайла Солиҳнинг Москвага сафар қилиши ва руслар билан Ливиядаги вазиятларни муҳокама қилишга оид айтган гаплари, ундан олдин Россия ҳарбий кемаларининг Ливия портларида кенгайиши ҳамда Россия ҳарбий флоти қўмондонларининг Ҳафтар билан учрашиши, айни сиёсий ҳаракат жумласига киради.

Гарчи мазкур келишувларни имзолаш амалиёти муваффақиятли бўлмаган эса-да, бироқ Америка учун шундай бир фаол сиёсий ҳаракатни вужудга келтирди. У орқали Америка Миср разведкаси ва ҳукуматидан ҳамда Араб давлатлари Лигаси бош котиби Аҳмад Абу Гитдан фойдаланишга муваффақ бўлди. Шу сиёсий ҳаракат воситасида Америка келажакдаги ҳар қандай сиёсий битимда Ҳафтарнинг албатта мавжуд бўлади, у келаси ҳар қандай ҳукуматда хавфсизлик ва ҳарбий соҳага масъуллик қилади, деган нарсада қаттиқ турганини кўрсата олди. Америка учун бундай ўзгача альтернатив, ҳар қанча узоққа чўзилмасин, уруш ҳолатини давом эттиришни англатади. Американинг бундай сиёсий ҳаракати Саррожни ҳамда Ливия ғарбидаги Британия билан Европага тобе бошқа етакчиларни қаттиқ заифлаштирди. Бу эса Британияни Алжир орқали сиёсий жавоб юриши қилишга ундади. Ҳафтарнинг кутилмаганда Жазоирга сафар қилгани боиси ҳам шунда. У айни сафарни Ливия кризисига нисбатан кўпроқ реал муносабатда бўлган Британия-Европа ҳаракатини олдини олиш учун амалга оширди.

Жазоир ҳукуматидаги бир манба, «Ливия олдида битта танлов қолди, у ҳам бўлса, ливияликлар ўртасида диалог ва миллий ярашув олиб боришга асосланган сиёсий ечимдир. Жазоир ҳозир Ливия кризисини ҳал қилувчи доиралар билан бирга ҳаракат қилаётган нарса ҳам айнан мана шудир», деди. Демак, бу билан Британия АҚШнинг сиёсий ҳужумларини қабул қилди ва унинг кучли бўронларига бўйсунди.

Дарҳақиқат, Британия Американинг айни сиёсий ҳаракатига нисбатан аниқ сиёсий манёвр билан муомала қилди. Сухайрот битимига тўла риоя қилиш кераклигида қаттиқ турмади, илгари шундай қилганди. Британиянинг Ливиядаги элчиси Питер Миллет Ливиядаги ярашув ҳаракати муваффақиятсизлигини эътироф этар экан, «Бу битим жуда муқаддас эмас. Бошқа мурожаат қилинадиган соҳалар ҳам мавжуд бўлиб, қачон ливияликлар шу йўналиш сари юришга келишсалар, албатта унга мурожаат қиламиз», деди. Шунингдек, БМТнинг Ливиядаги хизмат муддати тамом бўлган махсус вакили Мартин Коблер ҳам Сухайрот битими бандларини ўзгартиришнинг имкони борлигини билдирди.

Америка, Британия, шунингдек – ўзининг энергетикага бўлган эҳтиёжининг 80 %ини Ливиядан импорт қилиб олаётган – Италия каби Европа давлатлари олиб бораётган бундай сиёсий ҳаракатлардан, Ливия устида фаол ҳаракат қилаётган турли доиралар, сиёсий ва ҳарбий кучлар ўртасидаги курашнинг ғоят ўткир даражада экани ўз аксини топди. Бу кучлар-давлатларнинг барчаси ўз нуфузини мустаҳкамлашга, куч-қувват пасангисини ўз манфаати томонга оғдиришга қаттиқ ҳаракат қилмоқда. Бу эса, собиқ келишувларнинг ҳар бири барбод бўлиб, қайта яна «нол»га тушиб қолиши эҳтимолини соқит қилмайди.

Шундай воқеа-ҳодисалар манзарасида БМТнинг Ливияга янги вакил сайлаш воқеаси ҳам бўлиб ўтди. Хавфсизлик Кенгаши қаттиқ меҳнатлардан сўнг 2017 йил 27 июнда ливанлик собиқ маданият вазири Ғассон Саломани хизмат муддати тамом бўлган Мартин Коблер ўрнига тайинлашга қарор қилди. Бу билан Ливияга вакил тайинлаш атрофида тўрт ой давом этган йирик давлатлар ўртасидаги курашга якун ясади. Ғассон Салома деганлари, халқаро қонунлар борасидаги билимни Париж университетида олган. Париждаги халқаро масалалар бўйича институт декани бўлиб ишлаган. Париждаги сиёсий фанлар институтида ҳамда Нью-Йоркдаги Калумбия университетида халқаро муносабатлар бўйича профессор. Шу жиҳатлардан қараганда, афтидан, Ғассон Францияга мойил кимса. Лекин шунга қарамай, Америкага унинг 2003 йилдаги Ироққа қилган уруши ортидан хизмат қилди ва Саддам Ҳусайн ағдарилгандан сўнг Ироқ ўтиш даври кенгаши тузиш ишига ҳисса қўшди. Демак, бу томондан қараганда, у Ливия устида фаол кураш олиб бораётган америкалик ва европаликлар қўлидаги номзодлар ичида энг афзали ҳисобланади.

Шундай қилиб, Ливиядаги сиёсий кучлар харитаси мустамлакачи кучлар ўртасида тенгма-тенг ҳолатда қолмоқда. Юртимиз вайронагарчилик ҳолатида қолмоқда. Албатта, бу Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таолонинг изни ила, Ислом давлати барпо бўлгунга қадар шундай бўлади. Пайғамбарлик минҳожи асосидаги ушбу рошид Халифалик давлати, бундай мустамлакачи кучлар нуфузини йўқ қилишига асло шубҳа йўқ.

Роя газетасидан олинди

0

0