Марказий Осиё ва АҚШ: Иқтисодий дипломатия ортидаги геосиёсий мақсадлар
Марказий Осиё ва АҚШ: Иқтисодий дипломатия ортидаги геосиёсий мақсадлар
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
АҚШнинг Жанубий ва Марказий Осиё бўйича махсус вакили Сержио Гор Қирғизистон ва Ўзбекистонга ташриф буюрмоқда. Ташриф 7 февралгача давом этади.
АҚШнинг Жанубий ва Марказий Осиё бўйича махсус вакили Сержио Горнинг Ўзбекистонга бир йилга етмай иккинчи бор ташриф буюриши ташқи сиёсатда тасодифий ҳолат сифатида баҳоланмаслиги керак. Бундай такрорий сафарлар, одатда, муайян ҳудудга нисбатан шаклланаётган сиёсий йўналишнинг фаол босқичга кирганини англатади. Марказий Осиё геосиёсий рақобат ва хавфсизлик ҳисоб-китоблари туташган макон сифатида долзарб бўлиб турган бир вақтда, Горнинг ташрифи ташқи дипломатик одоб доирасидаги протокол тадбири эмас, балки манфаатлар ўзаро кесишадиган кенг қамровли жараённинг бир бўлаги сифатида қаралиши лозим.
Ташриф доирасида Бишкек шаҳрида ўтказилаётган B5+1 (Business 5+1) бизнес анжумани ва Тошкент ҳамда Бишкекда режалаштирилган юқори даражадаги учрашувлар АҚШнинг минтақага нисбатан сиёсий-иқтисодий ёндашувида хусусий секторни марказга чиқараётганини кўрсатади. Расмий баёнотларда бу жараён “ҳамкорликни ривожлантириш”, “иқтисодий алоқаларни чуқурлаштириш” каби иборалар билан ифодаланмоқда. Аммо таҳлил шуни кўрсатадики, хусусий секторга берилган бу алоҳида урғу ортида давлатлар мустақил қарор қабул қилиш жараёнларига билвосита таъсир кўрсатишга қаратилган режалар мавжуд. Горнинг Тошкент ва Бишкекдаги учрашувлари, айниқса “B5+1” бизнес форуми доирасидаги чиқишлари АҚШнинг минтақавий сиёсатида “иқтисодий воситалар орқали сиёсий мақсадларга эришиш” услуби устуворлик қилаётганини тасдиқлайди.
АҚШ томонидан илгари сурилаётган C5+1 (Central Asia 5+1) тартиби Марказий Осиёнинг беш давлатини ягона бирлик сифатида кўришни назарда тутади. Бироқ бу ерда нозик бир жиҳат мавжуд: минтақа давлатларининг ички муаммолари, чегара масалалари ва иқтисодий ривожланиш даражаси турлича. Горнинг такрорий ташрифлари ва баёнотлари АҚШ ушбу бешлик ичида Ўзбекистонни минтақавий “етакчи куч” (локомотив) сифатида тан олаётгани ва унинг салоҳиятидан фойдаланишга интилаётганини кўрсатади.
Россия ва Хитойнинг минтақадаги таъсири муайян омиллар туфайли заифлашаётгани манзарасида, АҚШнинг фаоллашуви стратегик манфаатларни қўлга киритиш учун қулай имконият яратади. Бундай вазият Оқ уй учун Марказий Осиёда нафақат иқтисодий, балки сиёсий ва хавфсизлик йўналишларида ҳам ўз мавқеини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Расмий дипломатик чиқишлар ва амалий қадамлар ўртасидаги зиддият эътибордан четда қолмаслиги лозим. Гарчи расмий доираларда “ҳамкорлик”, “барқарорлик” ва “умумий тараққиёт” каби атамалар ишлатилса-да, аслида сиёсат кўпроқ геосиёсий рақобат мантиғига таянмоқда.
Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистонни ягона майдон сифатида кўриш Вашингтонга икки муҳим имкониятни беради:
- минтақа давлатлари ўртасидаги ички фарқлар ва заиф нуқталардан фойдаланиб, уларни умумий ташқи сиёсий кун тартибига мослаштириш;
- йирик рақобатчи кучлар – Россия ва Хитой таъсирини мувозанатлаштириш.
Горнинг ташрифлари айнан шу икки мақсадга хизмат қилаётганини кузатиш мумкин. Расмий баёнотларда “икки томонлама ҳамкорликни кенгайтириш” дейилган бўлса-да, қайси соҳалар устувор экани очиқ айтилмаяпти. Бу ноаниқлик дипломатик эҳтиёткорликдан кўра, кейинчалик манёвр қилиш учун қасддан қолдирилган бўшлиқ сифатида талқин қилиниши мумкин.
Горнинг чиқишларида хусусий сектор аҳамиятини алоҳида таъкидланиши тасодиф эмас. Хусусий бизнес орқали амалга ошириладиган ҳамкорлик давлатлараро келишувларга нисбатан камроқ сиёсий қаршиликка учрайди, бироқ таъсир доираси кенг ва узоқ муддатли бўлади. Инвестиция, инфратузилма, молиявий хизматлар ва рақамли ечимлар орқали иқтисодий боғлиқлик кучайиб бориши табиий равишда сиёсий қарор қабул қилиш жараёнларига ҳам таъсир кўрсатади.
Ўзбекистоннинг аҳолиси, иқтисодий салоҳияти ва минтақавий таъсири жиҳатидан Марказий Осиёда кучли таъсирга эга давлат ҳисобланади. Шу боис АҚШ учун айнан Тошкент билан чуқур алоқалар ўрнатиш бутун минтақага таъсир қилиш имконини беради. Бироқ бу ерда манфаатлар тўқнашуви яққол намоён бўлади. Ўзбекистон кўп қутбли ташқи сиёсат юритишга интилаётган бир пайтда, ташқи кучларнинг ортиқча фаоллиги сиёсий мувозанатга кескин таъсир ўтказади. Расмий баёнотларда бу ҳақда гапирилмаса-да, ҳар бир иқтисодий келишув ортида сиёсий шартлар яширин ҳолда мавжуд бўлади.
Горнинг Тошкентга ташрифи оддий расмиятчилик сафари эмас, балки Америка томонидан Ўзбекистонга нисбатан қўйилаётган навбатдаги сиёсий “қадам”дир. Бу орқали Вашингтон Тошкентни минтақада ишончли ва узоқ муддатли истиқболни кўра бошлаганини кўрсатмоқда. Бу жараёнларда иқтисод мақсад эмас, балки восита бўлиб, катта инвестицион ва стратегик лойиҳалар учун йўл очишга хизмат қилмоқда. Албатта, мусулмонлар ташқи таъсирлар ва уларнинг устида рўй бераётган ҳар бир ҳолатга нисбатан ҳушёр ва огоҳ бўлмоқлари шарт. Мустамлакачи кофир мусулмон юртлари устидан ҳар қандай кўринишда бўлмасин ҳукмронлик ўрнатишга уринса, Уммат бунга очиқ-ошкор қарши турмоғи лозим. Шу билан бирга, куфр ҳукмронлигини бартараф этиш ва Исломий ҳаётни тиклаш учун Рошид Халифалик давлатини барпо этиш йўлида тўғри ва самарали ҳаракат қилмоқлари зарур. Фақат шу йўл билангина Уммат ўзининг куч-қудрати, азизлиги ва бутун оламдаги етакчилигини қайта тиклай олади.
فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى ٱلسَّلْمِ وَأَنتُمُ ٱلْأَعْلَوْنَ وَٱللَّهُ مَعَكُمْ
– “Бас, бўшашманглар ва сизлар устун бўлган ҳолингизда сулҳга (таслимчиликка) чақирманглар. Аллоҳ сизлар билан биргадир ва У зот амалларингизни ҳаргиз зое қилмас”. (Муҳаммад:35)
Ҳаётуллоҳ
08.02.2026й
