Марказий Осиёда ўзгариб бораётган геосиёсий манзара
Марказий Осиёда ўзгариб бораётган геосиёсий манзара:
Хитой таъсирининг кучайиши, Россия таъсирининг заифлашиб бориши ва Ўзбекистоннинг янги концепцияси
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Совет Иттифоқи парчаланганидан кейинги 1990-2000 йилларда Марказий Осиё давлатлари кўплаб ташқи кучлар томонидан Россиянинг “дала ҳовлиси” ёки кучли давлатлар ўртасидаги рақобат эҳтимоли юқори бўлган ҳудуд сифатида кўрилар эди.
Марказий Осиё анъанавий равишда Москванинг таъсир доирасидаги минтақа сифатида кўриб келинган бўлса-да, сўнгги ўн йилликда, айниқса 2022 йилдан кейин, минтақадаги сиёсий ва иқтисодий мувозанат сезиларли даражада ўзгармоқда. Бунда Хитойнинг иқтисодий иштирокининг кескин ўсиши, транспорт-логистика тармоқларининг Россиядан четлаб ўтиши ва минтақа давлатларининг ташқи сиёсатда кўп векторлик ёндашувга ўтиши – Марказий Осиёни Халқаро майдон миқёсидаги эътиборини кучайтириб юборди.
Шундай вазиятда минтақа мамлакатлари учун янги имкониятлар пайдо бўлмоқда: энди улар фақат “тобелик мақомида” эмас, балки мустақил қарор қабул қиладиган иштирокчилар сифатида ўз сиёсатини белгилаш, йирик давлатлар ўртасида мувозанат сақлаш, ўз йўналишини ўзи танлаш каби истиқболларга қарамоқдалар. Бошқача қилиб айтганда, “периферия” сифатидаги мамлакатларга белгиланган қуйи мақом аста-секин ўзгармоқда: Марказий Осиё давлатларида мустақил ҳаракат ва муҳим аҳамиятга эга бўлган геосиёсий маконга айланиш учун уринишлар кўринмоқда.
Бу ўринда Хитойга хоссатан тўхталиб ўтиш мақсадга мувофиқдир.
Иқтисодий устунлик ва инфратузилма экспансияси сўнгги йилларда минтақадаги Хитой таъсирини кучайтирмоқда. Сўнгги йилларда Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги савдо 89 млрд доллардан ошди – бу рекорд кўрсаткич бўлиб, аввалги йилларга нисбатан 27 пунктга ошганлигини кўрсатади. Бир вақтнинг ўзида Хитой Қозоғистон билан 44 млрд долларлик савдо айланмасига эга. Шунингдек, Ўзбекистонга инвестиция киритаётган хорижий компанияларнинг 20%ига яқин қисмини ташкил қилади ва минтақадаги газнинг энг йирик харидорига айланган (айрим давлатларда 80% гача).
Москва орқали ўтадиган йўналишлар ўрнига Хитойга йўналтирилган темир йўллар, газ қувурлари ва логистика йўналишлари пайдо бўлиши эса, минтақани Евросиёдаги асосий транзит ҳалқасига айлантирмоқда.
Бу ўринда, минтақадаги Россия таъсири инерциядан чекиниб бормоқда. Россия ҳали ҳануз Марказий Осиёнинг муҳим ҳамкорларидан бири бўлиб турган бўлса-да, унинг иқтисодий улуши ва сиёсий таъсир омиллари босқичма-босқич камаймоқда. 2014-2021 йилларда Ўзбекистон ташқи савдосида Россиянинг улуши қарийб 12 пунктга камайиб кетган.
2022 йилдан кейинги санкциялар, иқтисодий инқироз ва меҳнат миграцияси бозоридаги чекловлар Россиянинг анъанавий таъсир воситаларини кучсизлантирди. Нуфузли шахслар аҳамияти сақланиб қолаётган бўлса-да, улар ҳам барқарор бўлмай қолди.
Москва энди минтақада нафақат иқтисодий, балки геосиёсий рақобатга ҳам дуч келмоқда – пировард натижада унинг имкониятлари тобора чекланиб бормоқда.
Мана шундай бугунги вазиятда Марказий Осиё давлатлари, айниқса, Ўзбекистон ташқи сиёсатда янги босқичга қадам қўйди.
Яъни Ўзбекистон ташқи сиёсатида охирги йилларда жиддий бурилишлар даври бўлди:
аввалги таъсирни сақлаш, назорат ва барқарорликка йўналтирилган прагматик-реалистик услубдан (И. Каримов концепцияси) ҳамкорлик, ишонч, кўп томонлама муносабатлар ва масалаларни мулоқот орқали ҳал этишга йўналтирилган мослашувчан ёндашувга ўтгани аниқ кўриниб турибди. Босим, рақобат ва устунлик ўрнини қўшничилик, шериклик, умумий хавфсизлик, минтақавий мулоқот каби тамойиллар эгаллаб бормоқда. Булар Ғарб манбаларида “юмшоқ куч” ёки “конструктив дипломатия” деб аталади.
Бир томонга боғлиқлик ўрнини ҳамкорлик, кўп векторлик ва прагматик манфаатга (прагматизм – аниқ мақсадга асосланиб, масъулият ва ишчанлилик муҳитида ҳар қандай вазиятда муайян натижага, яъни фойдага эришиш концепцияси) асосланган муносабатлар эгалламоқда. Минтақадаги нуфузли шахслар тарихий боғлиқликдан воз кечмасдан, Хитой, Россия, Европа, Ҳиндистон ва Яқин Шарқ ўртасида мувозанат сақлаш орқали максимал фойда олишга интилмоқда.
Ўзбекистон ҳам, ўз ўринда, ташқи сиёсатда янги сиёсий тамойил, яъни конструктив дипломатия (ҳар қандай муносабатларни кучлар иштирокисиз, фақат ўзаро музокара ва келишувлар асосида шакллантириш дипломатияси) ва кўп векторлик муносабат шаклига ўтганлигини кўришимиз мумкин.
Минтақа давлатларининг сўнгги даврда бундай сиёсий тамойилларни қабул қилганлиги:
– Марказий Осиёни стратегик устуворлик ҳудудга айлантирди;
– қўшма лойиҳалар, транспорт-логистика йўлаклари ва инвестицион ҳамкорликни фаол илгари сурмоқда;
– Афғонистон орқали Жанубий Осиё билан боғланиш ташаббусларини кўндаланг қўймоқда;
– дипломатияда мулоқот, ишонч ва минтақавий механизмларни кучайтирмоқда.
Бу нафақат иқтисодий прагматизм, балки Ўзбекистоннинг янги геосиёсий ўрнини шакллантиришга қаратилган узоқ муддатли стратегиядир.
Аммо минтақадаги янги сиёсий-иқтисодий механизмни шакллантиришда бир қатор сиёсий тўсиқлар мавжуд:
– Россия, Хитой ва Ғарбнинг рақобати;
– Афғонистондаги беқарорлик;
– сув, чегара ва миграция масалалари;
– институтлар, етук сиёсат ва иқтисод мутахассислари етарли даражада эмаслиги;
– халқаро инқирозлар ва энергетика хавфлари.
Бундай вазиятда, албатта, мувофиқлаштирилган сиёсий тадбирларсиз бу омиллар ижобий жараёнларни секинлаштириши мумкин.
Кейинги йиллар учун кўзда тутилган режалар қуйидагича:
1. Инфратузилмалар ва савдо лойиҳаларининг ўсиши, Марказий Осиёнинг транзит марказга айланиши.
2. Кўп векторли мувозанат – йирик кучлар ўртасида манфаатли мақомни сақлаш.
Юқорида зикр қилинган ишларнинг барчаси бугунги кундаги мустамлакачи кофир Ғарбнинг Ислом уммати устидан, хоссатан Марказий Осиёдаги мусулмонлар устида режалаштираётган ва амалга ошираётган тадбирлари ва амалий ишларидир. Ушбу амалиётларнинг барчаси фақат мустамлакачи Ғарб манфаатларини рўёбга чиқаради, аммо Ислом умматига сиёсий ва иқтисодий бўҳронлар, нотинчликлар ва ҳаётда кўплаб қийинчиликлар келтиради холос. Бошқача қилиб айтганда, Аллоҳнинг ҳукмидан ўзга нарса билан ҳукм юритиш нафақат Ислом уммати учун, балки барча халқлар учун ҳам дунё ва охиратдаги ҳасрат ва надоматдир!
Бу муаммоларнинг барчаси учун гўзал ечим фақат Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло рози бўлган Ислом қонунлари асосида ҳукм юритувчи Халифалик давлати билангина амалга ошади.
فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا ۚ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ
– “Бас, одамлардан қўрқмангиз, Мендан қўрқингиз ва Менинг оятларим қийматини оз нарсаларга алмаштирмангиз! Кимда-ким Аллоҳ нозил қилган нарса (қонунлар) билан ҳукм қилмас экан, бас, улар кофирлардир”. (Моида:44)
Ҳаётуллоҳ
06.12.2025
