Молиявий назоратнинг кучайиши

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Президентнинг “Нақдсиз ҳисоб-китобларни оммалаштириш ва яширин иқтисодиёт улушини қисқартиришга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармони (ПФ–246-сон, 10.12.2025 й.) эълон қилинди. Фармонга кўра, ягона QR код орқали электрон тўловларни қабул қилиш мажбурий бўлади.

2026 йил 1 январгача барча савдо ва хизмат кўрсатувчи юридик шахслар томонидан электрон тўловларни қабул қилиш учун ягона QR код жорий қилинади.

2026 йил 1 январдан барча савдо ва хизмат кўрсатиш соҳасидаги юридик шахслар томонидан банкларда генерация қилинган ягона QR код орқали электрон тўловларни қабул қилиш йўлга қўйилади.

Бунда 2026 йил 1 июлдан:

• барча савдо ва хизмат кўрсатиш соҳасидаги юридик шахсларда ягона QR кодли тўлов тизими орқали тўловларни қабул қилиш ҳам мажбурий этиб белгиланади;
• ягона QR кодлардан фойдаланилмаётганлиги савдо қоидаларини бузиш деб ҳисобланади.

Нақд пулга уй-жой, автомобил олди-сотдиси бекор қилинади

2026 йил 1 апрелдан қуйидагилар учун тўловлар фақатгина банк карталари ёки электрон тўлов тизимлари орқали амалга оширилади:

• давлат органлари томонидан кўрсатиладиган хизматлар;
• электр энергияси, табиий газ, ичимлик сувидан фойдаланганлик учун тўловлар;
• алкогол ва тамаки маҳсулотлари;
• транспортларга ёқилғи қуйиш шохобчалари орқали аҳолига нефт-газ маҳсулотларини сотиш ва электрда ҳаракатланадиган транспортларни зарядлаш бўйича хизматлар;
• қиймати 25 млн сўмдан ошадиган товар ва хизматлар;
• кўчмас мулк объектлари, ишлаб чиқарилганига 10 йилдан ошмаган M, N, O ва G тоифага кирувчи транспортлар ҳамда махсус автотранспорт воситаларини сотиш ва сотиб олиш.

Пахта ва ғалла етиштирадиган фермерлар рейтинги юритилади

Бунда камида 10 йилдан ортиқ ишлаётган, кредит, лизинг ва солиқдан муддати ўтган қарзи бўлмаган фермерларга рейтингига қараб Қишлоқ хўжалиги жамғармасидан берилаётган имтиёзли кредит ставкалари янада пасайтирилади. Яъни рейтингнинг юқори поғонасида турган фермерларга кредит ставкаси пахта учун 8 фоиз, ғалла учун 10 фоиз қилиб белгиланади.

Президентнинг “Нақдсиз ҳисоб-китобларни оммалаштириш ва яширин иқтисодиёт улушини қисқартиришга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармони матни.

Рақамли тартибга солиш сиёсати: Ўзбекистон қандай йўлга кирди ва бу йўл қаерга олиб боради?

Ўзбекистон 2026 йилдан бошлаб молиявий муомалани тубдан ўзгартирувчи, бир қарашда замонавий ва технологик кўринадиган, аммо амалиётда жамият учун жиддий саволлар туғдирадиган янги босқичга қадам қўймоқда. Ягона QR код орқали тўлов мажбурияти, йирик битимларда нақд пулни бекор қилиш, электрон назоратнинг чуқурлашуви, фермерлар учун рейтинг тизими – буларнинг барчаси давлат пул айланмаси устида тўлиқ назоратни ўрнатишга қаратилган кенг қамровли сиёсий дастурнинг узвий қисмидир.

Ҳукуматнинг расмий изоҳи содда: шаффофлик, тартиб-интизом, яширин иқтисодиётни қисқартириш. Аммо муаммо шундаки, ҳар қандай ислоҳотнинг ҳақиқий қиймати унинг фойдасида эмас, балки амалдаги оқибатларида намоён бўлади.

I. Ягона QR код: қулайликми ёки мажбурий рақамли назоратми?

2026 йил 1 январдан бошлаб барча юридик шахслар QR код орқали тўлов қабул қилишни жорий этиши шарт.

2026 йил 1 июлдан эса QR кодсиз фаолият юритиш қонунбузарликка айланади.

Баъзи тарғиботларда бу “замонавий тўлов стандарти”, “қулайлик” ёки “инновацион ечим” сифатида кўрсатиляпти. Аслида эса бу тадбиркорликнинг ҳар бир транзакциясини марказлашган тизим орқали мониторинг қилиш, деганидир.

Бу нимани англатади?

Ҳар бир харид, ҳар бир хизмат, ҳар бир пул оқими тўлиқ рақамли из қолдиради.

Хусусий бизнес молиявий мустақиллигини йўқотиб, назоратга мослашувчи аппаратурага айланади.

Солиқ органларининг рақамли инфратузилмасига боғлиқлик кучаяди.

Расмий тушунтиришда бундай назорат яширин иқтисодиётга қарши қаратилган, дейилади. Бироқ амалиёт кўп ўринда ўзгача: давлат тўлов тизимида ягона иштирокчига айланмоқда, бозор эса танлов эркинлигидан маҳрум бўлмоқда.

II. Нақд пулни йирик битимларда бекор қилиш: хавфсизликми ёки ҳаддан ортиқ назоратми?

2026 йил 1 апрелдан қиймати 25 млн сўмдан юқори барча битимлар, кўчмас мулк, янги транспортлар, алкогол ва тамаки маҳсулотлари, коммунал хизматлар ва бошқа йўналишларга тўлов фақат электрон шаклда амалга оширилади.

Тарғиботда бу “қора бозорга қарши зарба” сифатида талқин қилинади. Лекин тўла ҳақиқат қуйида яшириниб ётибди:

Нақд пулнинг йирик муомаладан сиқиб чиқарилиши аҳолини тўлиқ банк тизимига боғлаб қўяди.

Нарх-наво ошаётган шароитда банк комиссиялари ва техник чекловлар инсонларнинг реал харид имкониятини янада қийинлаштиради.

Йирик битимларнинг тўлиқ электронлашуви давлатга ҳар бир иқтисодий ҳаракатни кузатиш имконини беради.

Бундай сиёсатнинг бошқа мамлакатлардаги тажрибаси шундан далолат берадики: назорат чуқурлашгани сайин аҳолининг молиявий мустақиллиги ҳамда фаоллиги пасаяди.

III. Назорат ортида нима туради?

Бу “ислоҳотлар” тарғиботида асосий тезис – яширин иқтисодиётни қисқартириш.

Бироқ танқидий нуқтаи назардан вазият бошқача кўриниши мумкин:

• яширин иқтисодиётни қисқартириш билан бирга давлат иқтисодий жараёнларни тўлиқ марказлаштирмоқда;

• рақамли тўловлар мажбурийлиги бозорда танлов эркинлигини чекламоқда;

• транзакцияларнинг ҳар бир нуқтасини давлат серверига боғлаш хусусий секторнинг ҳаракатини кишанлаш имконини яратади.

Бу эса “давлат – бозор” муносабатларида кучлар мувозанатининг кескин ўзгаришидир.

IV. Фермерлар рейтинги: тартибми ёки қўшимча бюрократик босимми?

Пахта ва ғалла етиштирувчи фермерлар учун рейтинг тизими жорий этилиши аввал қараганда “самарадорликка рағбат” сифатида кўринади. Лекин амалиётда у фермернинг ҳолатини аҳолига маълум бўлмаган критерийлар асосида баҳолаш механизмидир.

Танқидий нуқта:

Рейтингнинг юқори поғонасига чиқиш осон эмас: 10 йиллик иш тажрибаси ва қарзсизлик шарти ҳар бир хўжалик учун мумкин бўлмаган ҳолат.

Рейтинг паст бўлса, фермер қиммат кредитга мажбур бўлади.

Аграр соҳада давлат назорати янада ўсаётгани фермерни мустақил бозор иштирокчисидан кўра молиявий мажбуриятлар билан боғланган субъектга айлантиради.

Қишлоқ хўжалиги секторидаги эркинлик шунчаки иқтисодий масала эмас, бу озиқ-овқат хавфсизлиги, ички бозор барқарорлиги ва фермерларнинг ҳаётий имкониятлари масаласидир.

V. Бош савол: рақамли ислоҳотлар керак, лекин қандай шаклда?

Ўзбекистон молиявий тизими рақамли иқтисодиётга ўтишдан ҳеч ким тўхтатмоқчи эмас. Албатта, бу табиий жараёндир. Лекин савол шундаки:

биз қандай рақамли иқтисодиёт қурмоқчимиз?

• инсон манфаати устувор бўлганми?

• бозор эркинлиги сақланганми?

• рақобат муҳити мустаҳкамланганми?

• давлат назорати чекланганми ёки ҳаддан ташқари оширилганми?

Агар рақамли тизим инсон учун эмас, инсон рақамли тизим учун яшайдиган тизимга айланса, у ислоҳот эмас, балки назорат архитектурасига айланади.

VI. Хулоса: йўналиш иккига айрилган

Ўзбекистон олдида икки стратегик йўл бор:

1. Рақамли эркин иқтисодиёт – инновацияга очиқ, бозор эркинлигини ҳурмат қилувчи, инсон манфаатини биринчи ўринга қўювчи йўналиш;
2. Рақамли назоратга асосланган иқтисод – ҳар бир транзакция давлат серверларига боғланган, бозор эркинлиги чекланган, иқтисодий мустақиллик қисқарган йўналиш.

Ҳозир қабул қилинаётган қарорлар мамлакатни қайси йўлга бошлаб бораётгани ҳақида жиддий эътибор қаратишимиз зарур бўлади.

Ҳар қандай ислоҳотлар инсон манфаатларини рўёбга чиқариш учун бўлиб, уларнинг турмуш тарзини енгиллаштириш учун хизмат қилиши керак. Агар улар ҳаётни тўлиқ назоратга боғлаб қўяётган бўлса, демак, асл муаммо шу ердан бошланади.

)وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا(

“…ва исрофгарчиликка йўл қўйманг! Чунки исроф қилгувчилар шайтонларнинг дўстлари бўлган кимсалардир. Шайтон эса Парвардигорига бутунлай кофир бўлгандир”.          (Исро:26-27)

Муъиниддин

20.12.2025й