بسم الله الرحمن الرحيم

МУЛК КЎПАЙТИРИШНИНГ
МАН ҚИЛИНГАН ЙЎЛЛАРИ

Судхўрлик

 (“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Биз туркум мақолаларимиз орқали китобимизнинг Мулк кўпайтиришнинг ман қилинган йўллари бўлимининг мавзулари билан таништиришни бошладик. Бўлим мавзулари ўз ичига жамиятда кенг томир отган ва инсонлар бойлик орттириш йўлида билиб, билмай қилаётган амалларнинг асл воқесини ва уларнинг шаръий хукмларини баён қилиб беради. Аввалги мақоламизда сизларга Қимор ҳақида маълумотни тақдим қилганмиз. Бугунги мақоламизда Судхўрлик ҳақидаги маълумотларни тақдим қиламиз. 

Судхўрлик

Шариат миқдори оз ёки кўп бўлишидан қатъий назар судхўрликни қатъий тақиқлайди. Унинг пули аниқ ҳаромдир. Ҳеч кимнинг уни мулк қилиб олишга ҳаққи йўқ. Эгаси топилса, унга қайтарилади.

Аллоҳ Таоло айтади:

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لا يَقُومُونَ إِلا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ 

 – “Судхўр бўлган кимсалар (қиёмат куни қабрларидан) турмайдилар, магар жин чалган мажнун каби турадилар. Бунга сабаб уларнинг:“Бай (олди-сотди) ҳам судхўрликнинг ўзи-ку?” – деганларидир. Ҳолбуки, Аллоҳ байни ҳалол, суд-хўрликни ҳаром қилган. Бас, кимга Парвардигоридан мавъиза-насиҳат етгач (судхўрликдан) тўхтаса, у ҳолда аввал ўтгани ўзига ва унинг иши Оллоҳга (топширилади) (яъни Ўзи хоҳласа афв қилар) ва ким (судхўрликка) қайтса, ўшалар жаҳаннам эгаларидир ва унда абадий қолажаклар”.  (Бақара.275)

Яна Аллоҳ Таоло айтади:

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنْ الرِّبَا إِنْ كُنتُمْ مُؤْمِنِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ 

– “Эй мўминлар, Аллоҳдан қўрқинг ва агар чиндан мўмин бўлсанглар, судхўрлик сарқитларини тарк қилинг. (Яъни одамларга берган қарзларингиздан чиқадиган фойдани олманг). Энди, агар (фармонимизни) қилмасангиз, у ҳолда Аллоҳ ва пайғамбари томонидан бўлган урушни билиб қўйинг! Агар тавба қилсангиз, (дастмоянгиз) ўзингизга – золим ҳам, мазлум ҳам бўлмайсиз”.  (Бақара.278,279)

Рибо (судхўрлик)нинг воқелиги судхўр одамлар меҳнатини эксплуатация қилиб фойда олишидан иборатдир. У меҳнатсиз даромаддир. Чунки устига фоиз қўйилаётган молнинг ҳеч қандай зиёнга рўбарў бўлмаган ҳолда фойдаси кафолатлангандир. Бу иш “Зарар кўриш фойда олиш билан биргадир” деган қоидага тўғри келмайди. Шунинг учун молни шерикчилик, музораба каби йўллар билан ишлатиш буларнинг шартлари тўла топилганда жоиздир. Чунки шундай қилганда ундан бутун бир жамоа фойдаланади. Бировларнинг меҳнатлари эксплуатация қилинмайди.  Аксинча, улар ўз меҳнатлари билан молдан фойдаланиш имкониятига эга бўладилар. У фойдага қандай рўбарў бўлса, зиёнга ҳам шундай рўбарў бўлади. Судхўрлик – бунинг акси. Унинг ҳаром қилиниши насс биландир. Нассда иллати кўрсатилмаган.  Суннатда судхўрлик пуллари баён қилинган. Лекин мол эгаси молини сақлаши керак-ку. У муҳтожнинг ҳожатини қарз бериш орқали чиқариш учун саховат кўрсатмаслиги ҳам мумкин-ку, натижада ҳожатманд ноиложликка учрайди-ку, бирон йўл билан бу ишни олдини олиш керак-ку, ахир. Бугунги кунда хилма-хил эҳтиёжлар пайдо бўлиб тижорат, зироат ва саноатни судхўрлик ушлаб турибди-ку, шунинг учун рибо билан ишлайдиган банклар очилган, бундан бошқа чора йўқ-да, деган хаёллар мияга урилиши мумкин.

Жавоб шуки, биз хозирги вазиятдаги жамият хусусида эмас, Ислом тўлалигича, жумладан, иқтисодий жиҳати ҳам татбиқ этиладиган жамият хусусида гапирмоқдамиз. Ҳозирги вазиятдаги жамият капиталистик тузум асосида яшамоқда. Шунинг учун банкларнинг бўлиши ҳаёт заруратларининг бири бўлиб кўриняпти. Ўз мулкида ўзини эркин, деб ҳисоблайдиган, алдаш, монополия қилиш, қимор, судхўрлик ва бошқаларга ҳам ҳаққим бор, деб биладиган, давлат бу ишимни назорат қилолмайди ёки қонун билан чеклолмайди, деб ўйлайдиган сармоядор учун судхўрлик ва банклар ҳаёт заруратларидан биридир.

Шунинг учун ҳозирги иқтисодий тузумни таг-томири билан қўпориб, унинг ўрнига исломий иқтисод низомини ўрнатиш лозим.  Бу тузум йўқ қилиниб, исломий низом татбиқ этилса Ислом татбиқ этиладиган жамиятда рибонинг зарурати йўқлиги одамларга аён бўлади. Чунки инсон ё яшаш ё зироат учун қарзга муҳтож бўлади.  Биринчи эҳтиёжни Ислом ҳар бир фуқарога тирикчилик ўтказишнинг кафолатлашининг ўзи билан қондиради. Иккинчи эҳтиёжни эса муҳтожга рибосиз қарз бериш билан қондиради. Ибн  Ҳиббон ва ибн Можа ибн Масъуддан ривоят қилишича, Пайғамбар с.а.в.:

مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُقْرِضُ مُسْلِمًا قَرْضًا مَرَّتَيْنِ إِلاَّ كَانَ كَصَدَقَتِهَا مَرَّةً 

“Қайси бир мусулмон яна бир мусулмонга икки марта қарз берса, бир марта садақа бергандек бўлади”, деганлар.

Муҳтожга қарз бериш мандубдир. Қарз сўраш макруҳ эмас. У ҳам мандуб. Зеро, Пайғамбар с.а.в. ҳам қарз сўраганлар.  Модомики, қарз берувчи учун ҳам, олувчи учун ҳам мандуб экан, рибонинг иқтисодий ҳаётга нақадар зарарлиги, уни жамиятдан қувиб юбориш зарурлиги ўз ўзидан аён бўлади.  Бу иш исломий низом асосидаги қонун ва йўлланма билан амалга ошади.

Рибо йўқ қилинса, бугунги мавжуд банкларнинг ҳожати қолмайди.  Байтулмолнинг ўзи қарз сўровчининг молдан фойдаланиш имконияти борлигини текшириб билганидан кейин кейин фоиз қўймасдан қарз бераверади. Умар ибн Хаттоб р.а. Ироқдаги деҳқонларга ўз ерларидан фойдаланишлари учун байтулмолдан пул берган. Шаръий ҳукм шуки, деҳқонларга ерларини ишлатиб фойда (ғалла) чиқариб олишларига имконият берадиган даражада байтулмолдан маблағ берилади. Имом Абу Юсуфдан ривоят қилинади: “Тирикчилик ўтказа олмаётган одамга ердан ишлаб фойдаланиши учун байтулмолдан қарз берилади”. Байтулмол деҳқонларга зироат учун қарз бергани каби тирикчиликка муҳтож бўлган якка ҳолда ишлайдиганларга ҳам қарз беради. Умар р.а. деҳқонларга тирикчиликларини ўтказишга муҳтож бўлганлари учун пул берган. Шунга кўра, маҳсулотни кўпайтириш учун бой деҳқонларга байтулмолдан ҳеч нарса берилмайди. Тирикчилигини ўтказишга муҳтож бўлган бошқа одамлар мазкур деҳқонларга қиёс қилинади.  Негаки,

أَعْطَى الرَّسُولُ رَجُلاً حَبْلاً وَفَأْسًا لِيَحْتَطِبَ مِنْ أَجْلٍ أَنْ يَأْكُلَ 

“Пайғамбар с.а.в. бир кишига тирикчилик қилиш учун, ўтин қилиб сот, деб арқон ва болта берганлар”.

Шуни ҳам айтиш лозимки, рибони тарк этиш исломий жамиятнинг ё исломий давлатнинг ёки қарз берадиган одамнинг борлигига қараб қолган иш эмас. Рибо ҳаромдир. Исломий давлат ё исломий жамият ёки қарз берадиган одам бўладими, йўқми, уни тарк қилиш вожиб.

 Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

06.02.2019й.