ҚҚСга ўтиш ортидаги яширин стратегия

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Президент Шавкат Мирзиёев сўзларига кўра, айланма солиқдан ҚҚСга (қўшилган қиймат солиғи) ўтадиган корхоналар учун бир қатор енгилликлар жорий этилади. Хусусан, улар бир йил давомида фойда солиғидан озод қилинади, ҳисоботларда хатолик бўлса ҳам жазо қўлланмайди. Шунингдек, бухгалтерлар маошининг 5 миллион сўмгача қисми олти ойгача солиқдан чегирилади. Шу билан бирга, бугунги кунда 20 мингдан зиёд тадбиркорларда 16 триллион сўмлик хато ва камчиликлар аниқлангани, уларнинг тадбиркорлик рейтингига салбий таъсир кўрсатиши таъкидланди. Президент эълон қилганидек, ушбу текширувлар бўйича жазо қўлланмайди, балки 1 ноябргача тадбиркорлар ўз хатоларини ихтиёрий тузатиш имконига эга бўлади. “1 ноябрдан бошлаб бизнес вакиллари тадбиркорлик рейтингини “тоза саҳифадан” бошлайди”, деди давлат раҳбари. (yuz.uz)

Агар бу ўзгаришларга юзаки қаралса, тадбиркорлар учун катта енгилликлар яратиляпти, деган таассурот уйғоиниши мумкин. Бироқ масаланинг ички жиҳатига чуқурроқ назар ташласак, бу қарорлар ортида давлатнинг бир қатор яширин мақсадлари ётганини англаш қийин эмас. Бунинг учун, аввало, ҚҚС нима экани ва унинг иқтисоддаги таъсирини кўриб чиқиш керак бўлади.

ҚҚС (қўшилган қиймат солиғи) айланма солиқдан фарқли равишда, товар ва хизматлар нархларининг ҳар бир босқичида қўшилган қийматдан тўланади. ҚҚСнинг асосий хусусияти транзакциянинг ҳар бир босқичида қайд этилиши бўлиб, давлатга қуйидаги имкониятларни беради:

• Барча айланмаларни кўриш – ҳар бир сотувчи ва харидор ҳисоботда ҚҚС кўрсатиши шарт. Демак, давлат иқтисодиётдаги “қора пуллар”ни ҳам аниқлаш имконига эга бўлади.
• Автоматик база яратиш – масалан, тадбиркор товар сотса, мижоз чегирма учун чек талаб қилади. Бунинг ортидан барча операциялар рақамли базада тўпланади.
• Даромадни кафолатлаш – айланма солиқда тадбиркор айланмани яшириши мумкин эди. ҚҚСда эса яшириш қийин, чунки ҳар бир босқичда тўлов автоматик ҳисобланади.
• Соҳани “расмийлаштириш” – кичик тадбиркорлар ҳам бухгалтер олишга, барча ҳисоботларни электрон топширишга мажбур бўлади. Бу уларни тўлиқ давлат назоратига боғлайди.

Шу орқали давлат нафақат солиқ тушумларини оширади, балки ким қанча сотаётгани, ким қайси соҳада фаолият юритаётгани, қайси компаниялар тез ўсиб кетаётгани ҳақида аниқ маълумот олади.

Қолаверса, кўпчилик тадбиркорлар ҳануз ҚҚСга ўтишдан қўрқади: ҳисоб-китоб қийинлашади, бухгалтер олиш керак бўлади, харажат кўпаяди. Шу боис ҳукумат уларни “энгилликлар” билан кўндиришга ҳаракат қилмоқда. Улар қуйидагича:

• Бир йил давомида фойда солиғи тўлашдан озод қилиш;
• Ҳисоботда хатолик бўлса ҳам жазо қўлланмаслиги;
• Бухгалтер маошининг бир қисми солиқдан чегирилиши.

Бир қарашда бу тадбиркорлар учун қўллаб-қувватлаш каби туюлади. Лекин бу, аслида давлатнинг узоқ муддатли режасига хизмат қилади. Чунки бу имтиёзлар ортидан тадбиркорлар босқичма-босқич ҚҚС тизимига ўтказилади ва улардан қуйидаги мақсадлар кўзланади:

Тўлиқ назорат

Хатолар ва камчиликлар кечирилади, аммо улар базага тўлиқ киритиб қўйилади. Кейин бу маълумот кредит бериш, тендерда қатнашиш ёки солиқ текширувларида давлат қўлида кучли қурол бўлиб хизмат қилади. Бу тадбиркорларнинг фаолияти давлат назорати остида бўлишига олиб келади.

Қамровни кенгайтириш

ҚҚС ставкаси 12%га туширилди, бу давлат учун кафолатли ва узлуксиз даромад манбаи. Айланма солиқда қолишни истаган тадбиркорлар эса “имтиёз” баҳонасида босқичма-босқич ҚҚС тизимига киритилади.

Сиёсий қурол сифатида тадбиркорлик рейтинги

Давлат қўлидаги “рейтинг” механизми тадбиркорларни қарам қилиши мумкин. Агар бизнес эгаси давлат сиёсатига қулоқ солмаса, унга кредит ёки грант берилмайди, тендердан четлатилиши мумкин.

Шу тариқа, имтиёзлар орқали тадбиркорлар “қулфланади” ва иқтисодий ҳамда сиёсий назорат мустаҳкамланади.

Бу усул фақат Ўзбекистонда эмас, балки ғарб давлатларида ҳам кузатилади. Масалан, Германияда ҚҚС тизими тўлиқ автоматлаштирилган, ҳар бир бизнеснинг электрон ҳисоб-китоби солиқ органларига узатиб борилади. АҚШнинг айрим штатларида ҳам шундай тизим жорий қилинган — тадбиркорларнинг ҳар бир операцияси солиқ органлари базасида сақланади.

Ўзбекистонда ҳам худди шу тажрибалардан кўчирилган ҳолда тадбиркорлар ҚҚС тизимига босқичма-босқич ўтказиляпти. Берилаётган имтиёзлар эса уларни “системага жалб қилиш” учун ишлатилаётган вақтинчалик ўзига хос тузоқ, холос.

Хулоса қилиб айтганда, ҚҚСга ўтиш ортидаги имтиёзлар давлат томонидан тадбиркорларга қўйилган стратегик тузоқдир. Ушбу чоралар орқали:

• тадбиркорларнинг фаолияти тўлиқ назоратга олинади;
• солиқ базаси кенгайтирилади ва узлуксиз даромад манбаи яратилади;
• тадбиркорлар давлат сиёсатига қарам қилинади.

Шу билан, ҚҚСга ўтиш ортидаги жозибали кўринган “имтиёзлар” аслида давлатнинг иқтисодий ва сиёсий назоратини мустаҳкамлаш учун хизмат қилади.

Табиийки, бу ҳолат бугунги кунда татбиқ қилинаётган капиталистик демократия тузумининг натижасидир. Манфаатдорликка асосланган ушбу тузумда ҳеч бир қонун ёки қарор халқ манфаати учун чиқарилмайди. У доим иқтисодий ва сиёсий элитанинг манфаатини ҳимоя қилади. Ўзбекистон ҳам айнан шу йўлдан кетяпти. Ҳокимият ўз қарорларини қанчалик жозибадор қилиб кўрсатишга урунмасин, халқнинг иқтисодий аҳволида ўнгланиш кузатилмаяпти. Бироқ бошқарувга яқин бир ҳовуч пулдорлар табақаси бойигандан бойиб боряпти. Демак, қонун ва қарорлар қанчалик “ижобий ўзгариш” сифатида кўрсатилмасин, улар асосан давлатнинг иқтисодий назоратини мустаҳкамлаш ва сиёсий тизимни сақлаб қолиш мақсадида ишлаб чиқариляпти.

Масалага Ислом нуқтаи назаридан қарайдиган бўлсак, ҚҚС ёки айланма солиқ каби ундирмалар шаръан мутлақо ножоиз. Ҳатто давлат солиқларнинг миқдорини пасайтирган тақдирда ҳам, бу Исломда қабул қилинмайди. Чунки шариатда солиқлар фақат Аллоҳ белгилаган ўринлар ва ҳолатлардагина жорий этилади. Шу боис яқинда тикланажак Халифалик давлатида нафақат мусулмонлар, балки ушбу давлат соясида яшашни истаган бошқа дин вакиллари ҳам золимона солиқлардан озод бўлиб, ҳақиқий адолатни ҳис қилади. Расулуллоҳ ﷺ дедилар:

“Одамларга раҳбар қилиб қўйилган ҳар бир киши қиёмат куни қўли боғлиқ ҳолда келтирилади. Агар адолат қилган бўлса, адолат уни озод қилади. Агар зулм қилган бўлса, зулм уни ҳалокатга етказади”. (Имом Аҳмад ривояти).

Салоҳиддин

26.08.2025й