ТАШҚИ ТИЖОРАТ
ТАШҚИ ТИЖОРАТ
Савдогарлар ва тижоратчиларга солинадиган ўлпон
Мусулмон ва зиммийлар хусусидаги шаръий ҳукм
(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ
إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ
– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос:77)
Энди савдогарларга солинадиган ўлпонлар тўғрисида тўхталамиз. Бу борадаги шаръий ҳукм тижорат эмас, савдогарларга қараб ўзгаради. Негаки, Ислом тижоратга мол экани ёки келиб чиқиши жиҳатидан эмас, шахснинг мулки экани жиҳатидан назар ташлайди. Шунинг учун ҳам унинг устидан чиқариладиган ҳукм тижоратнинг келиб чиқиши ва туридан қатъий назар савдогарларга қараб ўзгаради. Агар савдогарлар Исломий давлат фуқароси бўлса, мусулмон бўладими, зиммий бўладими, унинг тижоратига мутлақо солиқ солинмайди. Дорамий, Аҳмад ва Абу Убайд Уқба ибн Омирдан ривоят қилишича, Пайғамбаримиз с.а.в.:
لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ صَاحِبُ مَكْسٍ
“Солиқ йиғувчи жаннатга кирмайди”, деганлар. Абу Муҳаммад, солиқ йиғувчидан мурод ашшор, деганлар. Хориждан келаётган тижорат учун солиқ олувчи ашшор дейилади. Муслим ибн Мусбеҳ ривоят қилади: “Ибн Умардан, Умарнинг мусулмонлардан ҳеч солиқ олганини биласанми, деб сўраган эдим, у, йўқ, билмадим, деб жавоб берди”.
Иброҳим ибн Муҳожир Зиёд ибн Ҳадирдан ривоят қилади: “Исломда биринчи солиқ олган солиқчи менман. Мен ундан, кимдан солиқ олардинглар, деб сўрадим. У, мусулмондан ҳам, аҳли аҳддан ҳам солиқ олмас эдик, бану Тағлибнинг насороларидан олардик, деб жавоб берди”.
Абдурраҳмон ибн Маъқал айтади: Зиёд ибн Ҳадирдан, кимдан солиқ олардинглар, деб сўраган эдим, у: “Мусулмондан ҳам, аҳли аҳддан ҳам солиқ олмасдик, деб жавоб берди. Унда кимдан олардинглар, дегандим, аҳли ҳарб савдогарлардан уларнинг юртига борганимизда, биздан қанча солиқ олишса, биз ҳам шунча олардик, деди”. Яъқуб ибн Абдурраҳмон Қоррий отасидан ривоят қилишича, Умар ибн Абдулазиз Адий ибн Артаага шундай ёзади: “Одамлардан товонни ҳам, “дастурхон солиғи”ни ҳам, макс (солиқ)ни ҳам олиб ташла. У макс эмас, Аллоҳ Таолонинг:
وَلاَ تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلاَ تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ
– “Одамларга нарсаларини камайтириб берманглар ва ер юзида бузғунчилик қилиб санқиб юрманглар!”, (Шуаро:183)
деган оятидаги бахс (одамларни алдаш)нинг ўзидир. Ким сенга садақа (закот) олиб келса, уни қабул қил. Ким олиб келмаса, у билан Аллоҳнинг Ўзи ҳисоб-китоб қилади». Қурайз ибн Сулаймон ривоят қилишича, Умар ибн Абдулазиз Абдуллоҳ ибн Авф Қоррийга шундай ёзади: “Отлан-да, Рафъдаги божхона номли уйга бориб, уни буз, кейин денгизга олиб бориб, гумдон қил”. Бу беш асарни Абу Убайд “Амвол” китобида ривоят қилиб, шундай дейди: “Ҳадисларда келтирилган солиқ, бож каби манфур, хунук ишлар аслида жоҳилиятда мавжуд бўлиб, араб ва ажам подшоҳлари уни олардилар. Уларнинг қонунларида молини олиб ўтаётган савдогардан солиқ олиш бор эди. Пайғамбар с.а.в.нинг Сақиф, Бахрайн, Довматул-Жандал ва бошқа диёрлардаги мусулмон бўлганларга ёзган мактублари буни кўрсатиб турибди.
أَنَّهُمْ لاَ يَحْشُرُونَ وَلاَ يَعْشُرُونَ
“Мусулмонлардан ўлпон ва бож олинмайди”. Шундан бу иш жоҳилият қонунида бўлгани ва Аллоҳнинг Ўз Расули ва Ислом орқали уни бекор қилганини билиб оламиз”. Яъни жоҳилият қонунида бож, солиқ олиш бўлган. Кейин Аллоҳ уни Ислом билан бекор қилган.
(Давоми бор)
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин
14.02.2020й
