بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Толибон Жанубий Осиёдаги рақобат қурбонига айланадими?

Хабар: Афғонистон ташқи ишлар вазири вазифасини бажарувчи Амирхон Муттақий ўзининг Хитойга қилган яқиндаги сафари чоғида Хитой ва Покистон ташқи ишлар вазирлари билан учрашди. Хитой томонининг маълум қилишича, Афғонистон ҳам, Покистон ҳам Пекин билан дипломатик алоқаларни мустаҳкамлаш истагини билдиришган.

Изоҳ: Бир қарашда бу хабар Толибоннинг ижобий дипломатик ишидек туюлиши мумкин, бироқ аслида у кенг кўламли регионал геосиёсий ўйиннинг бир қисмидир. Ундаги асосий ўйинчилар Хитой, Ҳиндистон, АҚШ ва Покистон. Афғонистон эса – стратегик онгдан маҳрум бўлгани учун – ушбу мусобақа марказидаги бир қуролга айланиб қолади.

Хитой Афғонистонда бир неча мақсадларга эришишни кўзламоқда:

• Афғонистонда мавжуд бўлиб туришлари Хитой ички хавфсизлигига таҳдид солади, дея кўрилаётган уйғур мужоҳидларини чеклаш;
• Покистон Толибони сабабли Хитойнинг иқтисодий лойиҳаларига хавф туғилишига йўл қўймаслик;
• Афғонистонда кучайиб бораётган Ҳиндистон таъсирига қарши туриш.

Хитой нуқтаи назаридан, Толибон мақбул шерик бўлиши учун, албатта, қуйидаги шартларни бажариши керак:

• Покистон Толибони ва Шарқий Туркистон Исломий Ҳаракати каби гуруҳларни жиловлаши;
• Ҳиндистон таъсирини олдини олиши;
• Глобал исломий ғоядан воз кечиб, миллий давлат ғоясига содиқ қолиши.

Қачон Толибон шу шартларни бажарса, Хитой ўзи билан Покистон ўртасидаги иқтисодий коридорнинг бир шохчасини Афғонистонга боғлашга тайёр. Сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан энг кичик манфаатни ҳам катта деб ўйлаётган Толибонга келсак, афтидан, у айни шартларга рози бўлиб, буни халқаро мавқеини мустаҳкамлаш имконияти деб ўйлаётган кўринади.

Ўйиннинг иккинчи томонида эса Ҳиндистон турибди. Ҳиндистон ҳозирда Американинг Жанубий Осиёдаги сиёсий таянчига айланган. Америка уни «Жанубий Осиёнинг исроили»га айлантиришга ҳаракат қилмоқда, яъни Жанубий Осиё ҳамда Ҳинд ва Тинч океани минтақасида Хитойга қарши асосий рол ўйнайдиган кучли давлатга айлантирмоқчи. Шу сабабдан Вашингтон Ҳиндистоннинг мавқеини мустаҳкамлаяпти, Афғонистонда янада фаол рол ўйнашини истаяпти, Толибонни яқиндан кузатяпти ва унинг воситасида Покистон ва Хитойга қарши гуруҳларга кириб боришга интиляпти. Ҳиндистон ташқи ишлар вазири ўринбосари Ананд Пракашнинг яқинда Кобулга қилган сафарини ҳамда Субраманьям Жайшанкар билан Амирхон Муттақий ўртасидаги телефон мулоқотини айнан шу маънода тушуниш мумкин. Нью-Деҳли ўзининг аввалги иқтисодий лойиҳаларини қайта тиклашни ва бир вақтнинг ўзида Толибон билан самарали сиёсий алоқалар ўрнатишни истаяпти. Ҳиндистон учун энг катта хавотир – Толибоннинг регионал кучга айланиши ва чегара билмас исломий сиёсий ғоянинг ўсиб боришидир. Шунинг учун Вашингтон Толибонни миллий давлат тизимига мослаштириш учун унга баъзи мукофотлар орқали ён бериш йўли билан ёндашмоқда.

Покистон эса, бу мураккаб вазият ичида, ўз ҳукмдорининг эътиборидан четда қолган хизматкор сингари заиф ва беқарор ҳолатда турибди. Исломобод Афғонистон томонидан ўз хавфсизлигидан – айниқса Покистон Толибони ҳаракатининг мавжудлиги сабабли – қаттиқ хавотирда. Шу билан бирга, у Кобулда Ҳиндистон нуфузининг ортиб боришига ва Нью-Деҳли билан Толибон ўртасидаги алоқалар кенгая бошлаганига ҳам чуқур ташвиш билан қарамоқда. Ҳозирги пайтда АҚШ учун Моди бошчилигидаги ҳинд ҳукумати энг мақбул ҳамкор ҳисобланади. Покистон бу сиёсатга норози бўлганига қарамай, унга бўйсунди. Лекин Покистон Толибондан ўз хавфсизлигини таъминлаш ва Афғонистонни миллий давлат тушунчасига боғлаш учун бир восита сифатида фойдаланишга интиляпти.

АҚШ Афғонистондан чиқиб кетгач, энди Ҳиндистонни кучайтириш орқали Хитойни жиловлашга ҳаракат қиляпти. Америка Хитойнинг Толибонга яқинлашишини ва Афғонистондаги ҳали ҳам ўзлаштирилмаган бой минерал ресурслар устидан назорат ўрнатишини истамайди. Шу билан бирга, Вашингтон Покистонни Афғонистон билан чегарасида муаммолар билан банд этиб туришга интиляпти. Бу эса Покистоннинг хавфсизлик стратегиясини Ҳиндистондан узоқлаштириб, уни чегара муаммоларига йўналтиришга хизмат қилади. Натижада Ҳиндистон Хитойга қарши рақобатида ўзини анча эркин ҳис этади. АҚШ Толибон билан музокараларни бошлаган даврдан то ҳозиргача Афғонистон ҳукуматини халқаро тизимга интеграция қилишга, уни миллий давлат концепциясига содиқ қолдиришга ва Толибоннинг ўзини ҳам исломий ғояларнинг глобал қўзғалишига тўсқинлик қилувчи, уни назорат қилувчи кучга айлантиришга ҳаракат қилмоқда.

Толибон эса, Ислом шариати мезонларини ва уларга амал қилмасликнинг оқибатларини англаб етмасдан, ўзининг прагматик ёндашуви билан ҳар қандай сиёсий ёки иқтисодий алоқа ёки ён беришни мамнуният билан қабул қилмоқда. Мана шу сиёсий беқарорлиги ва стратегик онгсизлиги сабабли Хитойнинг уйғур мусулмонларига қарши жиноятларига ҳамда Ҳиндистоннинг Кашмирдаги зўравон сиёсатларига кўз юммоқда. Ҳатто Толибоннинг кўплаб аъзолари ҳам фиқҳий нуқтаи назардан бу давлатлар дорул ҳарб экани тўғрисида тасаввурга эга эмаслар. Лекин миллий ва иқтисодий сиёсат нуқтаи назаридан уларни «стратегик дўстлар» сифатида билишмоқда!

Толибон Хитой, Ҳиндистон ва Ғарб ўртасида мувозанатни сақлаш мақсадида иқтисодга таянадиган, миллий манфаатларга асосланган эҳтиёткор сиёсат юритишга ҳаракат қилмоқда. У ташқи алоқаларда «нейтраллик» намоён қилаётган бўлса-да, амалда АҚШ бошчилигидаги Ғарб томонга оғиб бормоқда. Толибоннинг бу сиёсати исломий нуқтаи назардан эмас, балки сиёсий онгнинг етишмаслигидан келиб чиққан. Йирик давлатлар билан муомала қилишда шариатга асосланган мустаҳкам позицияни эгаллаш ўрнига, у қайси томон кўпроқ имтиёз берса, ўшани қўллаб-қувватлашга қараб кетяпти. Охир оқибат бу вазият исломий юртларда чуқур сиёсий кризисни келтириб чиқаради. Тажриба шуни кўрсатадики, модомики Толибон ва шу каби гуруҳлар Исломга душман давлатлардан сиёсий ён беришлар кутаверар экан, Ислом оламидаги аҳвол ҳеч қачон ўзгармайди. Чунки Шарқ ва Ғарб ўртасидаги бу кураш майдонидан чиқиш йўли Хитойга ёки Америкага суяниш эмас. Балки иккинчи рошид Халифаликни тиклашдадир. Шундагина чуқур сиёсий ва иқтисодий онгга эга Исломий давлат Умматни мустамлакачилик лойиҳаларидаги бир восита эмас, балки мустақил ва қудратли мавқега эга умматга айлантиради. Акс ҳолда, Афғонистон ҳам, бошқа исломий юртлар ҳам катта давлатларнинг кураш саҳнаси бўлиб қолаверади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг марказий матбуот бўлими радиосига

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Афғонистон вилоятидаги матбуот бўлими аъзоси

Юсуф Арслон ёзди