Уйғониш ва унинг аҳамияти

(1-қисм)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ҳар бир жамиятнинг тақдири уни ташкил қилган инсонларнинг дунёқарашига боғлиқ. Инсоният тарихида юз берган барча буюк ўзгаришлар, аввало, онгдаги инқилоблардан бошланган. Бу ерда юксалиш деганда жамиятда нафақат моддий фаровонлик, балки инсоний, ахлоқий ва руҳий қийматларнинг тўлиқ рўёбга чиқиши тушунилади. Бугунги кунда Ғарб давлатлари гарчи уйғонган ва моддий жиҳатдан юксалган бўлса-да, уларда руҳий ва ахлоқий қийматлар оқсаётганини кўрамиз. Зеро, ҳақиқий фаровонлик жамиятнинг фақат бойиб кетиши эмас, балки инсоннинг қадр-қиммати, ахлоқи ва руҳияти ҳам моддий тараққиёт билан бирга мутаносиб равишда юксалишидир. Тубанлик шунчаки камбағаллик эмас, балки инсоннинг ҳаёт мазмунини англамай, фақат нафсоний эҳтиёжлар доирасида қамалиб қолишидир. Юксалиш эса инсоннинг ўзи ва борлиқ ҳақида аниқ тўхтамга келиб, ҳар бир амалини олий мақсад занжирига боғлашидир. Токи, инсон ўзини тафтиш қилмас ва ўзгаришнинг асл манбаини топмас экан, унинг ташқи ҳаётида барқарор ва мукаммал юксалиш кузатилмайди. Шу боис, уйғониш масаласи шунчаки эҳтиёж эмас, балки ҳаёт-мамот масаласидир.

Инсон ҳаётида камида бир марта: “Нега мен ўзгара олмаяпман? Нега жамиятимиз тубанликдан чиқмаяпти?” деган саволни беради. Кўпчилик ечимни иқтисодда ёки ташқи шароитларда деб излайди, аммо ҳақиқий юксалиш жараёни мутлақо бошқа ердан бошланади. Инсоннинг қадди-қоматини суяклари тутиб турганидек, унинг шахсиятини олам, инсон ва ҳаёт ҳақидаги умумий дунёқараши тутиб туради. Суяк танада кўринмайди, аммо у бўлмаса, тана бир уюм гўшт бўлиб қолганидек, дунёқараш ҳам инсонни инсон қиладиган асосий устундир. Масалан, илм олаётган икки талабани олсак, бири учун илм фақат диплом ва пул топиш воситаси, иккинчиси учун эса бу Яратувчи олдидаги бурч бўлса, қийинчилик, кўрибсизки, уларнинг ҳаракати турлича бўлади. Инсон шунчаки тасодифий мавжудот эмас, у ўзини ушбу ҳаётдан олдинги ва кейинги ҳолат билан, яъни яратувчиси бўлган Аллоҳ билан ва келажакдаги масъулияти бўлган Охират билан боғлагандагина мақсадли ҳаракат қила бошлайди.

Биз кўпинча кўп маълумот тўплаган одамни ўзгаради деб ўйлаймиз. Аммо, масалан, ичувчи одам ароқнинг ҳаромлигини билишига қарамай, ичишда давом этаверади. Бунинг сабаби шундаки, унда ароқнинг ҳаромлиги ҳақида шунчаки маълумот бор, лекин тушунча йўқ. Худди шунингдек, кўпчилик инсонлар “ёлғон гапириш ёмон” ёки “бировнинг ҳаққини емаслик лозим” деган маълумотларни жуда яхши биладилар, лекин амалда бунга риоя қилмайдилар. Қачонки бу маълумотлар инсон онггида “бу менинг Охиратимни куйдиради” деган қатъий тушунчага айлансагина, у ҳаром ишлардан худди оловдан қочгандек қоча бошлайди. Инсон ҳаётда воқелик ҳақидаги ўз тушунчаларига қараб ҳаракат қилади. Тушунча шундай бир нарсаки, у миядаги қуруқ маълумотларни тартиблаштириб, инсон амалларига таъсир қилувчи марказга айлантиради. Агар бир нарса ҳақида тўғри тушунча шаклланса, инсоннинг интилиши ва иродаси ўз-ўзидан ўша томонга йўналиб қолади.

Шу сабабли, ҳақиқий юксалиш учун инсоннинг ҳозирги қарашларини шунчаки ислоҳ қилиш ёки юзаки таъмирлаш кифоя эмас, балки уни тубдан ва илдизи билан ўзгартириш лозим. Бу худди мева бермаётган дарахтнинг шохларини буташ эмас, балки унинг илдизини даволашга ўхшайди. Масалан, жамиятда коррупцияга қарши фақат жарималарни ошириш – бу “шохни буташ”дир. Аммо инсон онггида “ҳалоллик – бу Яратувчи олдидаги масъулият” деган тушунча илдиз отса, у ҳеч қандай назоратчисиз ҳам тўғри йўлдан юради. Шунинг учун инсонлар воқеликка баҳо берадиган тушунчаларини ўзгартирмас эканлар, уларнинг ташқи ҳолати ҳам ўзгармайди. Бизнинг ҳар бир амалимиз фикримизнинг мевасидир. Қачонки борлиқ ҳақидаги қарашларимиз мустаҳкам асосларга таянса, ҳаётимиз ҳам шунга яраша юксак ва мазмунли бўлади. Бироқ бу ерда энг асосий бир савол туғилади: инсоннинг бутун ҳаёт тарзини белгилаб берувчи ўша пойдевор фикр қандай шаклланади? Олам, инсон ва ҳаётнинг асл моҳияти ҳақидаги энг катта тугунни қандай ечиш мумкин? Токи, бу асосий саволларга ақлни қаноатлантирадиган жавоб топилмас экан, юксалиш бўлмайди ёки у нотўғри бўлади.

Давоми бор…

Салоҳиддин

04.02.2026й