Қуръон боғларига саёҳат
Қуръон боғларига саёҳат
بسم الله الرحمن الرحيم
ان النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهم عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَعَلَّمَهُ
Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Сизларнинг ичингизда яхшироғингиз, Қуръонни ўрганган ва уни ўргатганингиздир”. Бухорий ривояти.
Муқаддас китоби бўлган Қуръони Каримни бандаларининг ҳидоят топишлари учун дастур қилиб берган Аллоҳга Унинг Ўзига муносиб мақтов ва хамдлар бўлсин. Ушбу Китобни умматга энг олий кўринишда чиройли етказган, ушбу Китоб мўъжизалиги билан у зотнинг Пайғамбарлиги исботланган Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламга саловоту саломлар бўлсин.
Ушбу рукнимизнинг ўтган сонида Бақара сурасининг 78 – 82 оятларини ўрганган эдик. Қуйида мазкур суранинг давомини кўриб чиқишда давом этамиз.
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ * وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ * ثُمَّ أَنْتُمْ هَٰؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَىٰ تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ ۚ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ ۚ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَٰلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَىٰ أَشَدِّ الْعَذَابِ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ * أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ ۖ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
“Фақат Аллоҳгагина ибодат қиласизлар, ота-она, қариндош-уруғ, етим ва мискинларга яхшилик қиласизлар. Кишиларга чиройли сўзларни сўзланг ва намозни тўкис адо қилинг, закотни беринг” деб Бану Исроилдан аҳду паймон олганимизни эсланг. Кейин эса (Эй Бану Исроил), озгина кишидан ташқари ҳаммангиз юз ўгирган ҳолда кетдингиз. Эсланг “Бир бирингизни қонингизни тўкмайсиз, бир бирингизни диёрларидан ҳайдамайсиз” деб аҳду паймонингизни олган эдик, сўнгра (Ислом келган даврда) ўзингиз гувоҳ бўлганингиз ҳолида бунга иқрор бўлган эдингиз. Кейин эса, сизларни ўзингиз бир бирингизни ўлдирмоқдасиз, ўз тоифангиздан бўлган бир гуруҳни диёрларидан ҳайдаб, уларнигн устида гуноҳ ва зулм билан бир бирингизга ҳамкорлик қилмоқдасиз. Агар улар сизларга асир ҳолида келишса, томон тўлаб қутқариб ҳам оласиз. Ҳолбуки, уларни ҳайдаш сизларга харом қилинган эди. Ёки китобнинг (Тавротнинг) бир қисмига иймон келтириб, бир қисмини инкор қиласизми? Ораларингдан ким бу ишни қилса, унинг жазоси бу дунёда расво бўлиш ва қиёмат кунида эса қаттиз азобга дучор қилинади. Аллоҳ қилаётган ишларингдан ғофил эмасдир. Ана ўшалар охират ўрнига дунёни сотиб олган кимсалардир. Бас, азоблари енгиллатилмайди ва уларга ёрдам ҳам берилмайди. (Бақара. 83-86)
Тафсир
Мазкур оятларда ҳам, Аллоҳ Таъоло яҳудийларнинг аҳдларида турмайдиган, хиёнатни доим ошно тутатидан жирканч сифатли инсонлар эканини баён қилиб, улардан фақатгина Аллоҳга ибодат қилишлари тўғрисида аҳд олингани ҳақида хабар беради.
“Фақат Аллоҳгагина ибодат қиласизлар, …” деб Бану Исроилдан аҳду паймон олганимизни эсланг.
Бу хабар наҳий-тақиқ маъносидаги хабардир. Яъни Аллоҳдан бошқага ибодат қилманглар, ота-оналарингга яхшилик қилинглар, қариндошлик алоқаларини узманглар, етимларга, мискинларга яхшилик қилинглар, одамларга яхши гапни гапиринглар, намозни тўкис адо қилинглар, закотни беринглар, деган маънода аҳд олинган эди. Лекин улар аҳдга вафо қилмадилар, ундан юз ўгирдилар, улар ўзларининг жирканч яҳудийликларидан чиқиб кета олмадилар. Мўсо алайҳиссалом замонида ва ундан кейинга пайғамбар замонида ҳам, уларнинг (яъни яҳудийларнинг) жуда озчилик қисми мусулмон бўлди. Яҳудийлар тўғрисидаги ушбу оятлар Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам замонларидаги яҳудийларни ҳам ўз ичига олади. Яъни яҳудийларнинг аксарияти ҳақдан юз ўгиришда бардавом бўлди, ҳатто хозиргача шу қабиҳ сифатларини сақлаб келмоқдалар. Яҳудийларнинг ҳақдан узоқликларини Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ушбу сўзлари янада таъкидлайди.
لو تابعني عشرة من اليهود لم يبق على ظهرها يهودي إلا أسلم
“Агар менга яҳудийлардан ўнтаси эргашганида, ер юзида Исломни қабул қилмаган яҳудий қолмас эди”. Муслим ривояти.
Яҳудийлар тўғрисидаги мазкур сифатнинг Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам замоналаридаги яҳудийларга ҳам тўғри келаверишининг яна бир мисоли, улар ҳам билиб туриб, атайин Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг сифатларини бузиб кўрсатдилар. Чунки уларнинг ўқийдиган китоблари Тавротда Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг сифатлари келган эди, улар эса, буни ўқиб билиб туриб тан олмадилар, ҳақдан юз ўгирдилар.
Кейин Аллоҳ Таоло улардан бир-бирларини ўлдирмасликлари, бир-бирларини юртларидан қувиб чиқармасликлари ҳақида ҳам аҳд олганлигини баён қилди.
“Бир-бирингизнинг қонингизни тўкмайсиз, бир-бировларингизни диёрларингиздан ҳайдамайсиз”. Яъни бошқа гуруҳнинг қонини ноҳақ тўкмаслик ва бошқа гуруҳни юртидан қувиб чиқармаслик. Битта қон ва битта жон (яъни, ўзларингизнинг) ибораси ишлатилиши уларнинг битта миллат эканликларидандир.
Улар ўзларидан аҳд олинганига иқрор бўла туриб, шу аҳдга рози бўла туриб, унга гувоҳ бўла туриб Аллоҳга берган аҳдларини буздилар. Ўзаро уруш қилдилар, бошқа қавмларга зўравонлик қилдилар, бир гуруҳини ўз юртидан қувиб чиқардилар. Ҳолбуки, бу ишларнинг барчаси улар учун ҳаром қилинганди.
Ҳа, яҳудийлар аҳдида турмасликда энг жирканч халқдир. Улар яратган Роббисига нисбатан ҳам, Унинг оят-белгиларини кўра била туриб, ана шундай тубанлик қилдилар. Шунинг учун Аллоҳ яҳудийларни аҳдида турмаслик сифатига алоҳида урғу бериб оятлар нозил қилган.
أَوَكُلَّمَا عَاهَدُواْ عَهْداً نَّبَذَهُ فَرِيقٌ مِّنْهُم بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ
“Қачонки аҳдлашсалар, улардан бир гуруҳи уни бузаверадими?! Йўқ! Уларнинг кўплари иймон келтирмайдилар.” (Бақара. 100)
فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ لَعنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيةَ
“Берган ваъдаларини бузганликлари учун уларни лаънатладик ва қалбларини қаттиқ қилдик”. (Моида. 13)
الَّذِينَ عَاهَدتَّ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لاَ يَتَّقُونَ
“Улардан (яҳудлардан) сен билан аҳдлашганлари хар қачон аҳдларини бузарлар. Улар Аллоҳдан қўрқмаслар”. (Анфол. 56)
Оятлар мантуқидан шу нарса англашиладики, улардан олинган аҳд бир-бирларини ўлдиришни ва бир-бирларини қувиб чиқаришни бас қилиш устида бўлган. “Бир-бирингизнинг қонингизни тўкмайсиз, бир-бировларингизни диёрларингиздан ҳайдамайсиз”. Оятлар мафҳумидан эса, “уларнинг устида гуноҳ ва зулм билан бир-бирингизга ҳамкорлик қилмоқдасиз. Агар улар сизларга асир ҳолда келишса, товон тўлаб қутқариб ҳам оласиз. Ҳолбуки, уларни ҳайдаш сизларга ҳаром қилинган эди” оятидан билинадики, улардан бир-бирларига зўравонлик қилмаслик ва асирлардан фидя олмаслик устида ҳам аҳд олингани тушунилади.
Бу оят хусусида чуқур тадаббур қиладиган бўлсак, ундаги кўрсатилиши исталаётган нарса уларнинг ўз биродарлари билан урушиб, уларни ўз юртларидан чиқариб юбораётганлари учун бу дунёда расво бўлишлари, охиратда эса қаттиқ азобга дучор бўлишларидир. Нақадар аянчли манзара! Агар шунчаки, сизларга уларни чиқариб юбориш ҳаром қилингани ҳолда улардан бир гуруҳини диёридан чиқариб юборасизлар, дейилганида чиқариб юборишнинг шаклу шамойили тушунилмаган бўларди. Яъни, уларни битим, савдо-сотиқ каби оддий, тинчлик йўли билан чиқариб юборишлари ҳам тушунилиши мумкин бўларди. Лекин бу ерда ўша фосила яъни, уларга қарши гуноҳ ва тажовузкорлик ила душманлар билан тил бириктирасизлар ва уларнинг асирлари келса, улардан фидя оласизлар, деган иборанинг ўртага қўйилиши уларнинг тинчлик йўли билан эмас, уруш йўли билан ҳайдаб солганларини англатади. Шундан кейин бу ишнинг нақадар хунуклигини кўрсатувчи ўша ҳукм янграйди. Яъни, уларнинг ўз биродарларини чиқариб юборишлари уруш йўли билан бўлган.
Бундан яна шу нарса тушуниладики, улар олдинги учта аҳдни бузганлар. (Ўлдиришни бас қилиш, чиқариб юборишни бас қилиш ва уларга қарши душманлар билан ҳамкорлик қилмаслик). Фақат тўртинчи аҳдгагина риоя қилганлар (Асирлардан фидя олиш). Шу билан улар бирига иймон келтириб, бошқасига иймон келтирмайдиганларга айланганлар.
“Ё китобнинг (Тавротнинг) бир қисмига ишониб, бир қисмини инкор қиласизми?). Бу истифҳом – сўроқ гап ҳам инкор қилиш ва ҳам танбеҳ бериш маъноларидадир.
Аллоҳ Таоло оят якунида бу ишларни қилган одамнинг оқибати (خِزْىٌ) бу дунёда хорлигу зорлик, охиратда эса мислсиз қаттиқ азоб эканини, Аллоҳ уларнинг ифлос ишларидан ҳар доим Огоҳ эканини, уларни ҳисоблаб боришини, тўплаб қўйишини, кейин ўша қилмишларига яраша жазо беришини баён қиляпти.
وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
“Аллоҳ қилаётган ишларингдан ғофил эмасдир”.
Бу оят Ислом келган пайтидаги Мадинадаги яҳудлар воқеининг тавсифидир. Бану Қайнуқо Хазражнинг, Бану Назир билан Бану Қурайза эса Авснинг иттифоқдошлари эдилар. Яҳудлар Авс билан Хазраж ўртасида уруш оловини ёқиб қўярдилар. Кейин ҳар бир яҳудий қабиласи ўзининг иттифоқдошига ёрдам берарди. Иттифоқдошига қўшилиб, ўзининг одамлари билан ҳам уришарди. Уруш натижасига кўра, айримларини юртдан ҳайдаб чиқариш ҳолатлари ҳам юз берарди. Лекин пировардда яҳудлар тўпланишиб, Бану Қайнуқодан, Бану Назирдан ёки Бану Қурайзадан бўлишидан қатъий назар, ўз асирларини товон тўлаб, қутқариб олардилар.
“Агар улар сизларга асир ҳолда келишса, товон тўлаб қутқариб ҳам оласиз”. Агар иттифоқдошингларда бошқа гуруҳ яҳудларидан асирлар бўлса, товон тўлаб, уларни қутқариб олардинглар.
“Агар улар сизларга асир ҳолда келишса” яъни, худди иттифоқдошингларда асир бўлганлар сизларнинг ўзларинга асир тушгандай.
Агар уларга, қандай қилиб, олдин ўзаро уруш қиласизлар-да, кейин яна Авс ёки Хазражга асир тушганларни қутқариб олиш учун бирлашасизлар, дейилса, улар, асирларимизни товон тўлаб, қутқариб олиш Аллоҳнинг биздан олган аҳдида бор, деб жавоб берадилар. Ўша аҳдда уришмаслик, ҳайдаб чиқармаслик, бир-бирларига қарши душман билан ҳамкорлик қилмасликлар ҳам борлигини яширадилар. Бундан мақсад Авс билан Хазраж ўртасидаги уруш оловини кучайтириш эди. Улар дунёвий фойдани кўзлаб, аҳдга хиёнат қиладилар. Яъни, улар доимий урушлар воситасида Авс билан Хазражнинг кучини қирқиб, заифлаштириш учун шундай қиладилар.
Шунинг учун Аллоҳ уларни кейинги оятда охиратини ўткинчи, арзимас дунёвий фойдага сотганлар, деб тавсифлаяпти ва уларга шу ишларининг оқибати ўлароқ, ҳеч қачон енгиллатилмайдиган, бирон лаҳза ҳам ундан қутулиб бўлмайдиган қаттиқ азобни ваъда қиляпти.
فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
“Бас, азоблари енгиллатилмайди ва уларга ёрдам ҳам берилмайди”.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Муслим
06.06.2017й.
