Ғуруриммисан ёки шўриммисан пахта…

Ўзбекистон бу йилги пахта йиғим-теримида мактаб ўқувчилари кучидан фойдаланмаслик ҳақидаги ҳукумат қарорига мувофиқ, мактаб ўқувчилари пахта териш ишларига жалб қилинмади. Аммо мактаб ўқувчилари кучидан воз кечишлик эвазига, барча бюджет хисобидаги ташкилотларидан, университет, коллеж, лицей ва маҳаллалардан мажбурий равишда хашарчилар пахта йиғимига сафарбар қилинмоқда. Хашарчиларга кунлик 60 кгдан пахта теришлик плани қўйилган бўлиб, хашарчи терган хар бир кило пахтага 130-150 сўм тўланади. Агар хашарчи бу нормани бажара олмаса, отряд бошлиқлари томонидан турли хақорат ва камситишларга дучор бўлмоқда. Бундай хақоратларга дучор бўлмаслик учун эса, нормани бажара олмаган хашарчилар фермерларни ўзларидан 250-300 сўмдан пахтани сотиб олиб топширишга мажбур бўлмоқда. Мустақиллик йилларида пахта йиғим-терими давлат сиёсати даражасига кўтарилди. Айниқса бу йилги мавсумда шаҳардан келган хашарчиларнинг устидан милиция ва харбийлар назоратини ўрнатишлик билан аввалги йиллардан фарқ қилади. Ўзбекистон ҳукумати мактаб ўқувчиларини таълим-тарбия олиши зарурлигини таъкидлаб, уларни пахта йиғимидан озод қилган бўлсада, аммо уларга дарс беришлиги лозим бўлган ўқитувчиларни пахтага чиқаришлиги ва шаҳардан келган хашарчиларни мактаб биноларига жойлаштиришлик билан мактаб ўқувчиларини билим олишлигида муаммолар пайдо бўлмоқда. Мактаб ўқувчиларини пахтага чиқармаслик билан, уларнинг ўрнига ўқитувчиларни чиқаришликни ўртасида нима фарқ бор?

Ахир бунда хар иккала ҳолатда ҳам ўқувчилар ўқув программасидан ортда қолиб кетишади. Соғлиқни сақлаш тизимидаги шифокор, ҳамшира ва бошқа тиббииёт хизмати ҳодимларини ҳам ўттиз фоизини пахта йиғим-теримига жалб қилинди, яъни бир касалхонадаги шифокор ва ҳамшираларни учдан бири ўн-ўнбеш кунга пахтага бориб келгач, кейинги учдан бири пахтага жўнайди, улар келгач эса бормай қолган учинчи гуруҳ жўнатилади, шундай қилиб мавсум охиригача юз фоиз ишчилар пахта йиғимига бориб келади. Бу вақт оралиғида эса одамлар касал бўлмай туришлиги керак бўлади. Худо кўрсатмасин бу вақт ичида бирор одам касал бўлиб қолгудай бўлса, касалхонага боргани билан фойдаси йўқ, чунки шифокор йўқлиги сабабли барибир даволана олмайди. Чунки мутаҳассис шифокор бу вақтда пахта далаларида жавлон уриб пахта тераётган бўлади.

Университет, лицей ва коллеж талабалари, аспирант ва магистрлар билим олишлик ўрнига, пахта далаларида биринчи чорак ўқув мавсумини тугатадилар. Ўзбекистон президенти эса баланд минбарларда туриб, оғзини тўлдириб "Фарзандларимиз биздан кўра кучли, билимли ва албатта бахтли бўлишлари шарт" деб лоф уришдан чарчамайди. Ўқув йилининг учдан бирини пахта далаларида ўтказаётган толиби илмлар қандай қилиб билимли бўлиши мумкин?

Агар Ўзбекистонда ҳам қўшни республикалар сингари деҳқонларга оз бўлса ҳам эркинлик берилганда, нима экиш ёки экмасликни деҳқонни ўзи ҳал қилиб етиштирилган маҳсулотни ҳам, ўзи сотишлик имконига эга бўлганида, бугунги кундагидек хашарчиларни мажбурий равишда пахта йиғимига сафабар қилишликка, уларга норма белгилаб, устиларида таёқ билан туришликни ҳожати қолмас эди. Чунки фермерлар ҳам, пахта йиғимида иштирок қилаётган хашарчилар ҳам моддий манфаат кўрганидан сўнг, имкон борича тезроқ ва кўпроқ пахтани йиғиб олишликка харакат қилар эди. Бугунги кунда Ўзбекистонлик юзлаб аёллар қўшни Қозоғистон ва Қирғизистонга иҳтиёрий равишда ўтиб пахта термоқдалар. Сабаби Ўзбекистондан кўра бу қўшни республикаларда пахта терадиган бўлса, анча кўп моддий манфаат олади.

Масалан: Қозоғистонда терган пахтаси учун 15 тенгедан, Қирғизистонда эса 5 сомдан ҳақ бермоқда. Расмий курс билан олганда бу икки тўлов ҳам 10 АҚШ центидан кўпроққа тўғри келади. Ўзбек пулига чаққанда эса, 300 сўмдан кўпроқ бўлади, бу эса Ўзбекистондаги хақдан икки баробар кўп. Қолаверса бу теримчилар, ер эгалари томонидан уч маҳал овқат ва ётоқ жой билан ҳам таъминланмоқда. Шунинг учун ҳам ўзбекистонлик аёллар ўз юртида пахта термасдан, қўшни республикаларга чиқиб термоқдалар. Фермерларга ҳам кўрсатма ва зулм остида етиштирган пахта ҳосилига арзимас нарҳ белгилаб, фақатгина ҳукуматга қарашли пахтани қабул қилиш пунктига топширишлиги мумкин холос. Моддий манфаат кўрмайдиган фермерлар эса, ерни қайта топширишликни имкони йўқлигидан ва ҳукумат томонидан қўйилган планни бажармаса жавобгарлик ва ҳатто қамалиб кетишликдан қўрқанлиги учунгина, пахта экишликка мажбур бўлмоқдалар. Пахтадан келадиган даромадалар эса, одатдагидек амалдорлар чўнтагини қаппайтирмоқда.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Зайниддин