ЎЗБЕКИСТОНДА БОЗОРЛАР НЕГА ЁППАСИГА ЁНЯПТИ?

Ёҳуд, ёнғинлар, рақамлаштириш, хусусийлаштириш ва хорижий капитал ортида қандай жараён кетмоқда?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2026 йил Ўзбекистон халқ бозорлари учун оддий йил бўлмади. Январь-август ойларида Тошкент, Тошкент вилояти, Андижон, Бухоро, Сурхондарё ва Наманган ҳудудларида бозор ва савдо объектларида бир қатор ёнғинлар қайд этилди. Айрим ҳолатларда бутун бозор эмас, унинг ҳудудидаги дўкон ва расталар зарарланган. Масалан, Қизириқда 70 м², «Ўрикзор»да 150 м², «Бешқўрғон»да эса ёнғин тахминан 8 000 м² ҳудудни қамраб олган. Бу ҳодисаларни ягона сабаб билан боғлашга ҳозирча далил йўқ. Аммо улар хусусийлаштириш, рақамлаштириш ва бозорларни қайта ташкил этиш жараёни билан бир даврда кечаётгани жиддий саволларни туғдиради.

Бир томонда — ёнғинлар ва текширувлар; иккинчи томонда — бозорларни рақамлаштириш; учинчи томонда — давлат активларини хусусийлаштириш ва хорижий капитални жалб қилиш. Бу оддий тасодифий жараёнми ёки муайян иқтисодий манфаатлар тўқнашувими? Бу саволга далилсиз хулоса эмас, фактларни солиштириш орқали жавоб излаш керак. Асосий савол эса шу: Ўзбекистон бозори ким учун қайта қурилмоқда ва бундан халқ нима олади?

2024 йил охирида Тошкентдаги «Аския» бозорининг мулкий комплекси ва 1,83 гектар ер майдони аукционга чиқарилди. 2025 йил январда Хитойнинг Sheng Ke-International компанияси 225,59 млрд сўмлик таклиф билан ғолиб бўлди.

Бозор — фақат дўконлар эмас. Унинг қиймати ер, жойлашув, инфратузилма ва тайёр харидорлар оқими билан ҳам белгиланади. Демак, бозор хусусий инвестор учун оддий бино эмас, катта даромад келтириши мумкин бўлган иқтисодий активдир.

2025 йилда хусусийлаштириш кенгайди. Шу билан бирга, АҚШнинг Franklin Templeton компанияси Ўзбекистон Миллий инвестиция фонди активларини бошқаришга жалб қилинди. Яъни давлат корхоналари ва активларининг бир қисми энди хорижий инвесторлар улуш олиши ёки акция сотиб олиши мумкин бўлган инвестиция объектига айланмоқда.

2026 ЙИЛ РАҚАМЛАШТИРИШ — ФАҚАТ ШАФФОФЛИКМИ?!

2026 йил 2 июлдаги Вазирлар Маҳкамасининг 358-сон қарори бозор ва савдо комплексларини рақамлаштириш, савдо жойларини электрон ҳисобга олиш ва маиший коррупциянинг олдини олишга қаратилган.

Расмий мақсад — шаффофлик ва назоратни кучайтириш. Бироқ рақамлаштириш давлатга бозорда қанча савдогар, қанча савдо жойи, қандай тушум ва қандай иқтисодий салоҳият борлигини аниқ кўриш имконини ҳам беради. Демак, рақамлаштириш — технология билан бирга бозорни ҳисобга олиш ва бошқаришнинг янги воситаси ҳамдир. Худди 7 августдан Ўзбекистонда ҳайвонларга паспорт бериш ва уларни рўйхатдан ўтказиш баҳонаси билан халқнинг қўлида қанча бош қора-мол борлигини ўрганишни ният қилгани каби.

2026 йил июль ойида Тошкентдаги 35 та энг йирик бозорлар ва савдо комплекслари хусусийлаштириш учун аукционга чиқарилиши маълум қилинди. Расмий мақсад — уларни модернизация қилиш. Аммо жамоатчилик учун асосий саволлар очиқ: Ер қанча туради? Давлат қанча олади? Инвестор қанча сармоя киритади? Савдогарлар қаерга кўчирилади? Янги ижара ҳақи қанча бўлади? Эски савдогарлар қайтиб кела оладими? Ёнғиндан зарар кўрганларга ким моддий ёрдам беради?

Бозор — халқнинг кундалик ризқ манбаи. Агар бозор ёнса ёки бузилса, унинг ўрни бўш қолмайди. У ерда янги савдо мажмуаси, гипермаркет ёки кўп функцияли марказ пайдо бўлиши мумкин. Энг қизиқ савол: давлат учун бу режани амалга оширишда бозорларнинг ёниб кетишидан бошқа ечим йўқмиди?!

Бу ерда асосий иқтисодий масала — тайёр харидорлар оқими кимнинг қўлига ўтиши. Илгариги бозорда минглаб кичик савдогарлар тарқоқ ҳолда даромад қилган бўлса, янги марказда шу савдо оқими бир ёки бир нечта йирик мулкдор назоратига ўтиши кутилмоқда. Натижада савдо марказлашади, асосий фойда ҳам инвестор қўлида жамланади. Давлат эса сотув маблағи, солиқ ёки шартномадаги тўловлар орқали манфаат кўради. Бундай хулосага келишимизнинг сабаби, бу ҳодисалар Ўзбекистонга кириб келаётган хорижий компаниялар фаоллашган бир даврда юз бермоқда. Шунинг учун «бозорларни замонавийлаштириш» деган сўз ортида давлатнинг «махфий», аммо барчага кундак равшан бўлган режаси беркитилмоқда. Бу ерда манфаат халққа эмас, балки хорижий инвесторлар ва ҳукуматга бўлмоқда.

Минглаб савдогарларнинг бир кечада товарлари, жиҳозлари ва катта миқдордаги айланма маблағи ёниб кул бўлди. Кўпчиликнинг суғуртаси ҳам йўқ. Давлатнинг бундан, албатта, хабари бор. Келажакда барча оилаларга суғурта балоси кириб келишини президентнинг ўзи мустақиллик байрамида сўзлади.

Хулоса: Давлатнинг вазифаси фақат активни сотиш, бозорни рақамлаштириш ёки инвестор жалб қилиш эмас. У биринчи навбатда халқнинг мулки, ризқи ва иқтисодий манфаатини ҳимоя қилиши керак эди.  Аммо давлат тескари йўл тутди, яъни у катта инвесторлар тарафини танлади. Чунки халқни оммавий суғурта тизимига киритиш Ғарб суғурта компаниялари учун катта даромад бозорини яратади. Давлат эса улардан солиқни олади деб гумон қилмоқда. Аммо ҳукумат шуни унутмасинки, у инвесторлар сармоя олиб киришда қанчалик уддабурон бўлса,  уни фойдаси билан олиб чиқиб кетишда ҳам катта маҳоратга эгадир! Аллоҳ Таоло айтади:

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ

«Албатта, Аллоҳ сизларга омонатларни ўз эгаларига адо қилишингизни ва одамлар ўртасида ҳукм қилганингизда адолат билан ҳукм қилишингизни буюради».                                                               (Нисо: 58)

Ҳизб ут-Таҳрир Марказий Матбуот бўлими радиоси учун Ислом Абу Халил ёзди

03.09.2026й