بسم الله الرحمن الرحيم

Иқтисод

Исломда иқтисодий сиёсат

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)

Аввалги мавзуимизда сизларни Исломдаги иқтисодий сиёсат билан таништиришни бошлаган эдик. Жумладан, Исломда иқтисодий сиёсатнинг асосий мақсади, инсон учун иқтисод ҳукмларини қонунлаштириш кайфияти, жамиятга татбиқи, инсонни касб-корга ҳамда ризқ топиш учун ҳаракат қилишни фарз қилганлигини далилловчи оятлар билан таништирдик. Шу билан бирга бошқа мабдаларнинг иқтисодий сиёсатлардан фарқли жиҳати ҳам очиб берилди. Мавзуни таништиришда давом этамиз.

Юртнинг иқтисодий ривожланиши ва ҳар бир шахснинг асосий ва камолий эҳтиёжларини қондириш имконини бериш мақсадида Ислом ҳар бир шахсга касб қилишни фарз қилди ва ўз касби билан топган бойликларидан фойдаланишга амр этди. Ислом бойликка эга бўлиш кайфиятига тааллуқли ҳукмларда бу кайфиятнинг мусулмон учун қийин бўлмаслигига эътиборини қаратди ва уни жуда осон қилиб қўйди. Чунки мулкка эгалик қилиш сабабларини, мулкчиликда айирбошлаш амалга ошадиган битимларни белгилаб берди ҳамда бойлик ишлаб чиқаришга аралашмаган ҳолда инсонга касбнинг усул ва воситаларини ривожлантириш ҳуқуқини берди. Бу сабаб ва битимларни кўп масалаларни ўз ичига оладиган ва кўп ҳукмлар қиёсланадиган шаръий қоидалар ва шаръий ҳукмлардан иборат бўлган кенг қамровли қилди. Меҳнатга буюрди ва унинг ҳукмларини баён қилди ҳамда инсонга дурадгор, этикдўз, уста, деҳқон ва бошқа касб эгаси бўлиб ишлаш ҳуқуқини берди. Масалан, ҳадяни мулкка эга бўлиш сабабларидан бири қилиб белгилар экан, бошқа совға, туҳфалар қиёсланадиган нарса, ижарани эса вакил иш ҳақини тўлаш зарурлиги тўғрисида ваколат қиёсланадиган ҳолат қилиб қўйди. Шундай қилиб, биз мулкка эгалик қилиш сабаблари ва битимларни Шореъ (Аллоҳ) баён этганини ва уларни умумий маънолар билан белгилаб берганини кўрамиз. Бу эса уларга ўзгариб, янгиланиб турадиган барча ҳодисаларни қамраб олиш имконини беради, лекин уларнинг ўзи – одамларнинг шариатда келган муомалалар доирасидан чиқмасликлари шартлиги учун – муомалаларнинг ўзгариши билан янгиланиб турмайди, балки қанчалик кўп, хилма-хил бўлмасин, ўзгарувчан барча ҳодисаларга мос келаверади. Бу билан эса мусулмон тирикчилик йўлида тўсиқ ва қийинчиликларга дуч келмасдан, ўз касбининг ҳалол ва покиза бўлишига интилган ҳолда илдам юради. Шу билан ҳар бир шахс қондириш талаб қилинадиган эҳтиёжларни қондирадиган нарсалар билан етарли таъминланади. Ислом шахсларни меҳнатга ундаш ва эҳтиёжларни қондиришни уларнинг касбларига боғлаш билангина кифояланиб қолмади, балки барча аҳолига нафақа қилиб туришни давлат хазинаси (байтулмол)га топширди ҳамда ожизларга нафақа беришни ва умматнинг эҳтиёжларини қондириш жавобгарлигини давлат зиммасига фарз қилди. Чунки бошқарув масъулияти унинг зиммасидадир. Имом Бухорий ибн Умардан ривоят қилишича, Пайғамбар с.а.в. дедилар:

اَلْإِمَامُ الَّذِى عَلَى النَّاسِ رَاعٍ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ

“Одамлар устига бошлиқ бўлган имом фуқаросига масъулдир”.

Давлат ўзига юкланган вазифаларни бажариши учун Шариат унга жизя, хирож каби доимий солиқлар сифатида муайян бойликлардан солиқ оладиган ҳокимият салоҳиятини берди ва закотдан тушган бойликларни байтулмолда қолдирди. Йўлларни тузатиш, шифохоналар қуриш, очларга овқат бериш каби барча мусулмонларга фарз бўлган ишлар учун унга солиқ солиш ҳуқуқини берди. Умумий мулкни бошқаришни давлат зиммасига юклади ва унга шахсларнинг эгалик қилишини ёки бошқаришларини ман қилди, чунки омма ишларини бошқариш ҳуқуқи бошлиқ (ҳоким)га берилгандир. Нефт, темир, мис каби конлар умумий мулк бўлиб, умматнинг иқтисодий ривожланишини юзага чиқариш учун уларни ишлатиб кўпайтириш шарт. Чунки бу бойликлар умматники бўлиб, давлат уларни ўстириш ва идора қилиш учун бошқаради. Агар давлат бойликларни муҳайё қилса, ишларни бошқаришдаги қийинчиликларни енгиб ўтса, ҳар бир шахс бойлик орттириш, ризқ учун интилса, шундагина асосий ва камолий эҳтиёжларни қондиришга етадиган бойлик қўлга киритилади. Бироқ ҳар бир шахсни бойлик орттиришга ундаш, бойликни давлат зиммасига юклаш, умумий мулкни ўстириш орқали эришиладиган иқтисодий ривожланишдан мақсад бойликнинг ўзи ёки у билан фахрланиш, гуноҳ ишларга сарфлаш, мақтаниш эмас, балки бойликдан эҳтиёжларни қондирувчи восита сифатида фойдаланишдир. Шунинг учун Пайғамбар с.а.в. деганлар:

مَنْ طَلَبَ الدُّنْيَا حَلاَلاً اِسْتِعْفَافًا عَنْ الْمَسْأَلَةِ، وَسَعْيًا عَلَى أَهْلِهِ، وَتَعَطُّفًا عَلَى جَارِهِ، جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَجْهُهُ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ، وَمَنْ طَلَبَ الدُّنْيَا حَلاَلاً، مُفَاخِرًا، مُكَاثِرًا، مُرَائِيًا، لَقِىَ اللهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ

“Кимки дунёни ҳалол, таъмасиз, оилам деб, қўшнисига марҳамат қилиб изласа, қиёмат куни унинг юзи тўлин ойдек нурли бўлади. Кимки дунёни ҳалол, (лекин) фахрланиш, кўпайтириш, риё учун изласа, Аллоҳга рўбарў келганида Аллоҳ ундан ғазабланаётган бўлади”. Бу ҳадис ибн Аби Шайба мусаннафи (асари)да Абу Ҳурайрадан ривоят қилинган. Яна Пайғамбар с.а.в. дедилар:

… وَهَلْ لَكَ يَا اِبْنَ آدَمَ مِنْ مَالِكٍ إِلاَّ مَا أَكَلْتَ فَأَفْنَيْتَ، أَوْ لَبِسْتَ فَأَبْلَيْتَ، أَوْ تَصَدَّقْتَ فَأَمْضَيْتَ 

“Эй Одам фарзанди, ўз молингдан еб тугатганинг ёки кийиб эскитганинг ёхуд садақа қилиб охират учун қолдирганинггина сеникидир!”. Бу ҳадисни Муслим Мутаррифдан у эса отасидан отаси эса Расулуллоҳ с.а.в.дан ривоят қилди. Аллоҳ шундай дейди:

وَلاَ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

– “Исроф қилманглар! Албатта, У (Аллоҳ) исроф қилувчиларни севмас”. (Анъом:141)

Демак, Ислом иқтисоднинг ҳаммасини Аллоҳнинг буйруқ ва қайтарувларига мувофиқ юргизишни фарз қилди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

03.02.2018й.