Илм олишдан асл мақсад қандай бўлиши керак?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Муқаддас Ислом динимиз илм олишга қаттиқ тарғиб қилган. Баъзи илмларни ўрганиш фарзи айн бўлса, баъзиси мубоҳдир.

Аллоҳ Таолонинг Қуръони Каримда келган қуйидаги сўзлари илм олишга очиқ тарғиб бўлиб, унинг фазилатига очиқ далиллардир.

Аллоҳ Таоло Ўз каломида шундай дейди:

اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ

– “Аллоҳ сизлардан иймон келтирган ва илм ато этилган зотларни (баланд) даража (мартаба)ларга кўтарур”. (Мужодала: 11)

Аллоҳ Таоло яна айтади:

قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ

– “Айтинг: “Биладиганлар билан билмайдиганлар тенг бўлурми?!””. (Зумар:9)

Аллоҳ Таоло яна айтади:

إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء

– “Бандалари орасида Аллоҳдан уламоларгина қўрқарлар”. (Фотир:28)

Ушбу ҳадисда эса, шундай дейилади:

عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم:

طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ. رَوَاهُ ابْنُ مَاجَة.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: «Илм олиш ҳар бир мусулмон учун фарздир». (Ибн Можа ривоятлари)

Илм олишнинг заруратига келсак, ҳар бир иймон эгаси қилаётган амалларини шаръий ҳукмини билиб, амал қилиши вожибдир. Агар қилаётган амалларини шаръий ҳукмидан бехабар ҳолда бажарса, ушбу амалидан савобга эга бўлмайди.

Шунинг учун кундалик ибодатларига оид ёки касб қилиб олган ишлари хоҳ савдо, хоҳ ишлаб чиқариш, хоҳ деҳқончилик, хоҳ ҳунармандлик бўлсин, йўлиқадиган муаммоларини шаръий ҳукмини билиши вожибдир.

Илм олишдан кўзланган ягона мақсад Аллоҳ Субҳанаҳуни рози қилишга қаратилмоғи шарт. Одамлар орасида обрў топиш, тортишиш ёки ўзаро баҳсларда рақибини мот қилиш каби ғаразли мақсадларни кўзлаб олинган илм ҳеч қандай қадрга эга эмас. Бундай илм ўз соҳибини жаҳаннам сари етакловчи, Роббисини ҳузурига қуруқ қўл билан боришига сабаб бўлувчи манфаатсиз илм бўлади.

Биз риёдан уялинмайдиган бир замондамиз. Одамлар риёнинг нималигини, унинг ҳукми қандай бўлишини билмайдилар. Бунга далил шуки, ростгўйлиги тан олинган зот Пайғамбар с.а.в. риёдан уялмайдиган илм соҳиби даъвосидаги салла-чопонлар ҳақида хабар берганлар.

Зубайдий, Соффий «Канз»да, Ҳаким Термизий «Наводир»да, Абу Наим Ҳокимнинг наздида иллатсиз бўлган иснод билан «Ҳиля»да Анас р.а. дан ривоят қиладиларки, Пайғамбар с.а.в. шундай деганлар:

«يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ دِيدَانُ الْقُرَّاءِ, فَمَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ الزَّمَانَ فَلْيَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ وَمِنْهُمْ, وَهُمْ الأَنْتَنُونَ, ثُمَّ يَظْهَرُ قَلاَنِسُ الْبُرُودِ فَلاَ يُسْتَحْيَا يَوْمَئِذٍ مِنْ الرِّيَاءِ, وَالْمُتَمَسِّكُ بِدِينِهِ أَجْرُهُ كَأجْرِ خَمْسِينَ, قَالُوا: أَمِنَّا أَوْ مِنْهُمْ؟ قَالَ بَلْ مِنْكُمْ»

«Охир замонда қориларнинг қуртлари бўлади. Ким ўша замонга етиб борса, тошбўрон қилинган шайтондан ва ўшалардан паноҳ сўрасин. Улар сассиқдирлар. Кейин салла-чопонлар пайдо бўлади. У кунда риёдан уялинмайди. У кунда динни маҳкам ушлаган одам чўғни ушлаган билан баб-баробар бўлади. Динини маҳкам ушлаганнинг савоби эллик кишининг савобидек бўлади. «Биздан эллик кишинингми ёки ўзлариданми?», деб сўрадилар. «Сизлардан», деб жавоб бердилар Пайғамбар с.а.в.».

Салла-чопонлардан мақсад кийимлари билан одамлардан ажралиб турадиган илм, дин кишиларидир. Одамларнинг салла-чопонларга эътибор беришлари уларнинг риёдан уялмасликнинг аломатидир. Яъни олинаётган илм Аллоҳнинг розилигидан бошқа томонга йўналса, илм ўз соҳибининг зиёнига ҳужжат бўлиши муқаррардир. 

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Зайниддин

17.06.2019й